Коллектив переводчиков - Надбярэзінцы стр 8.

Па заканчэнні малітвы вярнуліся габрэі, усе расселіся на свае месцы па лаўках, і пачалася праверка прысутных. Кожны выкліканы настаўнікам уставаў і абвяшчаў пра сваю прысутнасць словам «есть». У самым канцы настаўнік выклікаў Стаха.

– Станіслаў Балашэвіч.

– Я, – амаль шэптам адгукнуўся хлопчык.

– Станіслаў Балашэвіч, – паўтарыў настаўнік.

– Я тутай естэм, – вырваліся ў Стаха польскія словы.

Клас выбухнуў бурным смехам разам з настаўнікам.

– Я тутай, пане, естэм, – перадражніў апошні. – Ты што, не чуў, як іншыя адказваюць?

Стах адчуў такі балючы і раптоўны сорам, нібыта яго кіпнем аблілі. Ён праваліўся б пад зямлю, толькі б не чуць гэтага смеху, назаўсёды адмовіўся б ад усіх на свеце ўцех, калі б мог забраць назад словы, праз якія з яго рагаталі, і зняць з сябе страшную ганьбу.

– Ну ідзі сюды, чуеш мяне? – крыкнуў настаўнік.

Стах падышоў да стала пад з’едлівымі позіркамі сотні вачэй, праз несціханы рогат і насмешкі ў свой адрас. Атрымаў ад настаўніка кнігі, заняў вызначанае яму месца на другой лаўцы трэцяга шэрагу і ўперыўся ў падлогу.

Кпіны ўсё сыпаліся і сыпаліся, пакуль настаўнік не заклікаў да парадку, пачынаючы ўрок.

– Ну, досыць ужо. Ціха! Увага.

Ён раздаў двум старэйшым аддзелам сшыткі і пачаў зачытваць з лістка:

– Мікалай Баран, адна лінейка, да дошкі. Давід Драка, дзве лінейкі, да дошкі. Міхаіл Дыра, лінейка, да дошкі. Браніслаў Нядзведскі, дзве лінейкі, да дошкі. Ілёша Салавейчык, дзве лінейкі, да дошкі. Сідар Біклага, тры лінейкі, да дошкі.

Усіх выкліканых ён паставіў у рад, зняў са сцяны тоўстую дубовую лінейку – спецыяльна для пакаранняў – і кожнага біў па пальцах, падымаў руку і джгаў з размаху. Пяці вучням раздаў належнае, а Біклагу, найстарэйшага па гадах, а значыць, найвялікшага злачынцу, пакінуў на дадатковае пакаранне.

– Па месцах, аслы, – прыкрыкнуў ён на пакараных і павярнуўся да Біклагі. – Скажы мне, Сідар, як пішацца «белка»?

– Цераз «яць», гаспадзін учыцель, – прамямліў напалоханы хлопец.

– Здагадаўся? Што ж ты напісаў цераз «е»? Добра, а як пішацца «елка»?

– Цераз «яць», гаспадзін учыцель.

– Цераз «яць»?! То бок ты, тваю маць, чацвёрты год у школу ходзіш, а элементарных словаў не знаеш?! Вот табе! – і адвесіў хлопцу поўху. Потым дадаў па левай шчацэ і яшчэ раз па правай. Лаянка і абразы як з меху сыпаліся, і ён біў Сідара па твары, пакуль у таго юшка носам не пацякла.

VI. Сутычка з папом

Вярнуўшыся апоўдні на кватэру, Стах кінуўся апекуну ў ногі з роспачным крыкам:

– Дзядзечка дарагі, залаты, родны, адвязі мяне дадому! Не пайду я болей у школу. Не змагу. Заб’юць мяне там!

Садоўскі такім скаргам зусім не здзівіўся і не спытаў, што ж там у школе здарылася. Раззлаваўся, схапіў Стаха за вуха, падвёў да скуранога бізуна, які вісеў на сцяне, і спытаў:

– Што гэта?

Стах маўчаў.

– Я пытаюся, што гэта! – паўтарыў апякун, круцячы Стаху вуха.

– Плетня, – адказаў той.

– Запомні: калі ты мне яшчэ толькі пікнеш пра дом, я табе гэтай плетняй усю шкуру перапляту і завяду да настаўніка, каб паправіў. Што хочаш у мяне прасі, усё гавары, але пра дом – ні гуку.

– Дзядзечка, родненькі, мяне ў школе заб’юць.

– Як заб’юць, то пахаваем, не бойся.

Выйсця не было. Ён застаўся і з таго дня ані скардзіўся апекуну, ані хваліўся.

Першыя пару тыдняў школа была для Стаха сапраўдным пеклам. Ён не ведаў многіх расійскіх выразаў, сваімі адказамі выклікаў смех і, не могучы адважыцца супрацьстаяць нападкам, быў аб’ектам здзекаў і кпінаў усяго класа. Нават некаторыя землякі, паддаўшыся агульнаму меркаванню, глядзелі і гаварылі пра яго з пагардаю, быццам ён і сапраўды быў апошні доўбень.

Але потым стала лягчэй. Ён вызначыў узровень аднакласнікаў і ўпэўніўся, што разумнейшы за многіх. Гэта яго падбадзёрыла і дадало адвагі. «Ужо ж не горшы за іншых», – думаў ён. Калі вучань, не здольны адказаць настаўніку на простае «пяць на пяць», назваў Стаха шэршнем, хлопец агрызнуўся «аслом». Іншаму, роўнаму па сіле, смаркачу за падножку даў у нос і ўвогуле пачаў плаціць той самай манетай. Некалькі хлопцаў з суседніх лавак, што мелі горшы ад Стахавага розум, захацелі, каб ён у цяжкіх месцах ім падказваў альбо не перашкаджаў спісваць са свайго сшытка, а таму паставіліся да яго прыязна і пры патрэбе баранілі кулакамі. А для адточвання дасціпнасці неўзабаве падвярнуўся пацешны габрэйчык, і да Стаха зусім перасталі чапляцца.

Кожны тыдзень дзяцей у класе большала, але Міхаіл Іванавіч неяк усё знаходзіў вольныя месцы. І толькі з надыходам зімы ўсе лаўкі былі занятыя – на іх змясцілася каля ста трыццаці вучняў. У першым аддзеле сядзела недзе восемдзесят, у другім, Стахавым, – трыццаць тры, у трэцім – сямнаццаць, а ў чацвёртым – усяго пяцёра. Такая дыспрапорцыя тлумачылася тым, што як толькі дзіця пачынала чытаць, большасць бацькоў яго ў школу ўжо не адпраўляла або адпраўляла ненадоўга, акурат пасярэдзіне зімы. Праз тое вучань не мог засвоіць неабходныя прадметы і па дзве-тры зімы сядзеў у адным аддзеле.

Тых, хто называў сябе палякам, агулам было пятнаццаць чалавек: чацвёра ў першым аддзеле, Нядзведскі і два Паўловічы, стрыечныя браты, – у трэцім, адна дзяўчына, Галіна Аніхоўская, – у чацвёртым, і пяцёра хлопцаў у другім.

Побач са Стахам сядзеў Эдвард Мачуга. Называўся ён палякам, але апроч імені і прозвішча, нічым не адрозніваўся ад рускіх аднакласнікаў: па-польску не толькі не гаварыў і мовы не ведаў, а яшчэ і іншых перадражніваў. І такіх была большасць. Стах і Мачуга крыху пасябравалі, бо сядзелі побач. Мачуга часта зазіраў да Садоўскіх, і яны са Стахам разам рабілі ўрокі. Уважліва да іх прыслухоўваючыся, Садоўскі зразумеў, што Стах разумее болей і робіць у навучанні вялікія поспехі. Калі Ян Балашэвіч, прывёзшы частку абяцаных настаўніку падарункаў, зайшоў да кума і спытаў пра сына, кум скупа падзяліўся сваімі назіраннямі, і Ян Стаха пахваліў.

У першыя дні Стаху і не снілася, што ўсё так хутка для яго палепшае: вучні перасталі нападаць, заданні ён выконваў выдатна і без асаблівых высілкаў пазбягаў пабояў, займеў прыяцеляў, апякун і сваякі хвалілі. Толькі па Рагах Стах сумаваў вельмі і нецярпліва лічыў тыдні і дні да калядных вакацый.

За паўтара тыдня да святаў здарыўся ў яго жорсткі канфлікт з педагогамі.

Поп Максім Клімовіч, настаяцель ванчанскага прыходу, аднойчы папаўдні, расказваючы на ўроку рэлігіі «о крещении Руси», заўважыў, што Стах размаўляе з Мачугам.

– Гэй там, ты чаму не слухаеш? – упікнуў ён.

– Я слухаю ўважліва, отчэ Закона учыцель, – адказаў Стах устаючы.

– Слухаеш? А ну паўтары.

– Калі князь кіеўскі Уладзімір Вялікі зразумеў, што руская паганская вера кепская, ён выправіў у свет пасланцоў, каб шукалі дзе лепшай веры. Пасланцы абышлі свет і вярнуліся ў Кіеў, пакланіліся князю і так сказалі: «Абышлі мы свет, бачылі шмат вераў паганскіх, магаметанскую бачылі і габрэйскую, але лепшай ад грэцкае нідзе няма. Калі мы ў іхных храмах былі, дык не разумелі, на небе ці на зямлі знаходзімся…»

– Дрэнна, – перарваў поп. – Чыю яшчэ веру бачылі пасланцы? Паўтары!

– Калі князь кіеўскі Уладзімір Вялікі зразумеў, што руская паганская вера кепская, – паўтарыў Стах свае ранейшыя словы, – ён выправіў у свет пасланцоў, каб шукалі дзе лепшай веры. Пасланцы абышлі свет і вярнуліся ў Кіеў, пакланіліся князю і так сказалі: «Абышлі мы свет, бачылі шмат вераў паганскіх, магаметанскую бачылі і габрэйскую, але лепшай ад грэцкае…»

– Досыць! – крыкнуў поп. – Дрэнна. У каго яшчэ пасланцы былі, чыю веру бачылі? Ты не сказаў, што яны ў каталікоў былі.

– Отчэ Закона учыцель, пасланцы не маглі быць у каталікоў.

– Не маглі? Гэта яшчэ чаму?

– Калі б пасланцы ў каталікоў пабывалі, Русь бы каталіцкую веру, а не грэцкую, прыняла. Нашая каталіцкая, польская, вера ад усіх лепшая.

– Я так бачу, ты больш за мяне разумееш і гэта не я цябе, а ты мяне вучыць павінен, – абурыўся поп. – Сядай, дурань, – і ўваліў Стаху ў лоб важкую пстрыку.