Коллектив переводчиков - Надбярэзінцы стр 9.

Бацюшка прайшоўся па класе, нешта думаючы, а потым павярнуўся да ўсіх і прамовіў:

– Дык што, дзеці, праўда, што каталіцкая вера лепшая?

– Не, не, нашая праваслаўная вера лепшая! – хорам адказалі дзеці.

– Так, нашая праваслаўная вера лепшая. А можа, ведаеце, чаму? Хто ведае, падыміце руку.

Многія замармыталі нешта сабе пад нос, але рукі ніхто не падняў.

– Ну вот, кажаце, што лепшая, а чаму – ніхто і не ведае. А можа, і праўда каталіцкая лепшая? Трэба ж ведаць, чаму. А вот чаму: мы жагнаемся трыма пальцамі, у імя Святой Тройцы, а яны – усёй клюшнёю. Гэта ж зусім няправільна.

– Так, отчэ Закона учыцель, няправільна гэта! – пацвердзіла некалькі галасоў.

– Далей пойдзем. Мы, скончыўшы маліцца, кажам «амінь», а яны – «а-а-амэн».

Клас выбухнуў рогатам, паўтараючы: а-а-амэн, а-а-амэн.

– І гэта яшчэ не ўсё. Мы пасля споведзі кавалак хлеба прымаем і лыжку віна, як Хрыстос сказаў на Таемнай вячэры, дзелячыся з апосталамі хлебам і віном, што тое плоць Яго і кроў. А ў каталікоў да прычасця віна зусім не падаюць, бо яго ксёндз сам выпівае, а замест хлеба – аплаткі памерам з гузік ад пінжака, да габрэйскай мацы вельмі падобныя. У іх ксяндзы разам з рабінамі рускую кроў падмешваюць і гэтыя аплаткі разам з мацой пякуць.

– Ой, Госпадзі! З рускай крывёй! З жыдоўскай мацой! Вось дык вера! – пагрозліва і абурана закрычалі рускія вучні.

Палякі круціліся на сваіх месцах як на гарачай патэльні, не ведаючы, куды пазіраць і куды падзець вочы. Стах расплакаўся.

– Отчэ Закона учыцель, – усхліпнуў ён, – тое, што вы кажаце, – няпраўда! Гэта ўсё выдумкі, ей-богу, выдумкі! Усё выдумкі…

– Выдумкі?! – зароў поп. – То бок я, свяшчэннік, ілгу?! Я манюка?!

Ён схапіў Стаха за руку і выпхнуў у сенцы.

– Больш у школу можаш не прыходзіць, – сказаў ён.

VII. Згрызоты

Стах ішоў вуліцай прыгнечаны, нібы родную маці пахаваў. Ведаў ён, што яму будзе ад апекуна і бацькі за выключэнне. Раздумваючы над становішчам, у якое трапіў, хлопчык ледзь перастаўляў ногі.

– Можа, проста не вяртацца туды? – гаварыў ён самому сабе. – Вось бы ўзяць ды ў свет пайсці. Што я, сабе рады не дам? Мог бы ў якіх бяздзетных гаспадароў картоплю абіраць, смалякі сячы, агонь пільнаваць, летам статак пасвіць і на хлеб зарабляць. Канечне, праца пастуха не ганаровая, але што рабіць.

Эх, вось бы з кім параіцца. А можа, да дзядзькі – мамчынага брата – на хутар пайсці? Дзядзька добры. А вось і пайду, чатыры вярсты ўсяго, да цемры можна паспець. Пайду да дзядзькі.

А калі дзядзька возьме і ў Рагі мяне адвязе? – пачаў сумнявацца Стах. – Ім жа нельга верыць, усе яны аднолькавыя.

Ён не ведаў, што рабіць: адных баяўся, другім не верыў. Ужо дайшоў аж да завулка, што да кватэры вёў, а так нічога і не вырашыў.

Завярнуў у завулак, абапёрся аб сцяну кутняга дома і занурыўся ў думкі, адна за другую роспачнейшая.

І пяці хвілін не прайшло, як ззаду пачуўся голас апекуна:

– Стах, гэта ты? А што ты там робіш?

– Галава страшна баліць і жывот, – нягледзячы на спалох, хутка знайшоўся хлопец і неадкладна схапіўся за ўсё, што «балела».

– Ох ты. Дык а чаго дахаты не ідзеш, маленькі?

– Слабасць вялікая, не магу, – і заплакаў.

– Бедны мой. Сядай, занясу, – прысеў апякун, і на яго плячах Стах заехаў у хату адразу на мяккі ложак.

Садоўскія вельмі ўстрывожыліся праз хлапечую хваробу.

– Калі за ноч не ачуняе, – сказала гаспадыня, – паклічам фельчара. Не дай Божа, нешта здарыцца – мы вінаватыя будзем.

Ад вячэры Стах адмовіўся. Да позняй ночы абдумваючы ў ложку сваё няшчасце, хлопчык прыйшоў да высновы, што дарма так рана бядуе. «Ну і што з таго, што поп выгнаў, – разважаў ён. – Поп – гэта яшчэ не настаўнік. Вунь жыдкоў той ужо быў выганяў, але ж вярнуліся і вучацца».

Назаўтра, на радасць апекунам, ён устаў як звычайна і пайшоў у школу.

Дзвярэй у класе Стах зачыніць не здолеў – на яго, як на ваўка, накінуліся ўсе, нават палякі.

– Чаго прыйшоў, цябе ж бацюшка прагнаў! Прэч ідзі адсюль! Сорак лінеек атрымаеш і ўсё адно прэч пойдзеш. Лепей цяпер уцякай, – застрашвалі аднакласнікі-рускія.

Не зважаючы на страх, ён сеў на сваё месца.

– Што, і ты супраць мяне? – спытаў ён у Мачугі.

– А бо ты вінаваты! Чаго было вытыркацца? Гугніць сабе і хай бы гугніў.

– Калі настаўнік цябе не выганіць, то мы разам збяромся, усе палякі, і самі яго пра гэта папросім, – падышлі да яго Паўловічы.

– Толькі без мяне, падлізы мужыцкія, – запярэчыла Галіна.

Стах адчуў да яе бязмежную ўдзячнасць – яна адзіная стала на яго абарону.

Усе паміралі ад цікаўнасці: што ж зробіць настаўнік з гэтым Стахам? Таму і чакалі Міхаіла Іванавіча з нецярплівасцю.

Вось ён зайшоў. Рушыў да стала, на Стаха нават не зірнуў. Прачытаў малітву, а пасля, як звычайна, пачаў правяраць прысутных, але Балашэвіча ў ліку другакласнікаў не назваў.

– Выключылі ўжо, выключылі, – панёсся шэпт.

У самым канцы настаўнік загадаў:

– Станіслаў Балашэвіч! Да дошкі.

У класе павісла магільная цішыня. Стах падышоў да настаўніка, як той казаў, ні жывы ні мёртвы.

– Дык што, – сказаў Грывень, – ты свяшчэнніка назваў дурнем і манюкам?

– Не, гаспадзін учыцель, не называў я. Я толькі сказаў, што няпраўда тое, што пра нашую веру кажуць.

– Не кіем, дык палкаю. Калі ты разумееш больш за нас, чаго тады ў школу ходзіш?

– Гаспадзін учыцель, я і сам не ведаю, як у мяне гэта вырвалася. Не хацеў я свяшчэнніка абражаць. Даруйце мне, прашу! Я цяпер заўсёды маўчаць буду! Даруйце, гаспадзін учыцель, не біце, не ганіце.

– Не буду я цябе ні біць, ні выганяць, – сказаў Грывень, – але пакуль твае родныя не папросяць у свяшчэнніка прабачэння за цябе, вучыць не буду. Ідзі на месца і сядзі сабе як пень. Марш!

Хоць справа вырашылася не да канца, Стах супакоіўся. «Не выгнаў – і добра, – думаў ён. – А з тым прабачэннем неяк будзе. На вакацыях знайду хвілінку, як бацька будзе лагодны, і прызнаюся, падумаеш. А можа, за гэты тыдзень мне і так даруюць».

Садоўскаму ён вырашыў пакуль нічога не казаць і падзяліўся сваімі планамі з Мачугам.

Вучні ўсе да аднаго здзівіліся такому мяккаму пакаранню і тлумачылі гэтую лагоднасць па-рознаму: што паляк гэты вучыўся выдатна, што гэта першая яго правіна, што сваякі ў яго заможныя. Галіна казала, што прычына велікадушнасці настаўніка – у страху перад праверкай вышэйшага «начальства», якое бясспрэчна абвінаваціла б папа і яшчэ шмат чаго магло б выкрыць. Але хутчэй за ўсё Грывень не выгнаў Стаха таму, што пакуль не атрымаў меху грачанай мукі на бліны, пуда масла і воўчай шкуры.

Сшытак Стах атрымліваў неправераным. На занятках па арыфметыцы падымаў руку – а настаўнік нібы і не бачыў. На чытанні таксама яго прапускаў. Тое самае адбылося заўтра, паслязаўтра – і так цэлы тыдзень.

«Нічога не выйдзе, – зразумеў хлопчык. – Давядзецца ўсё тату расказваць і прасіць, каб ён да папа пайшоў».

З такімі думкамі ён прыехаў у Рагі на вакацыі.

Дома і старыя і малыя яго хвалілі, цешыліся, засыпалі пытаннямі пра школу, расказвалі, што тут у Рагах дзеецца, а ён зацяты быў, адказваў неахвотна, адрывіста і раз-пораз занураўся ў думкі. Уся ўвага яго была скіраваная на бацькаў настрой, вышукванне прыдатнага моманту і падбор словаў для прызнання.

– Чаго ж хлопец сумны такі? – перагаворваліся родныя. – Мабыць, зашмат навукі да галавы бярэ.

Але ў перадсвяточнай гарачцы знайсці прыдатную хвілінку было цяжка, і Стах марна чакаў яе аж да Куцці.

«Лепшага моманту, чым дзяльба аплаткай, не будзе, – падумаў ён. – У такую хвіліну біць ніхто не будзе».

Але калі пачалі ламаць аплатку, дзядулька завёў аповед пра ўцёкі Святое Сям’і ў Егіпет і расказваў цягам усёй вячэры, а такую гісторыю перарываць было небяспечна, і Стах адклаў да раніцы, калі падзеляць арэхі і пачнуць гуляць у цот і лішку. Але раніцаю бацька падчас аглядання статка пасварыўся з братам і быў страшна злосны, а папаўдні шмат гасцей наехала, і зноў не было як.

Перашкоды ішлі за перашкодамі, дні змянялі адзін адзін, і настала другая куцця, навагодняя.

«Сёння за вячэрай ужо дакладна раскажу, хоць бы што там было», – пастанавіў хлопчык.