Коллектив переводчиков - Надбярэзінцы стр 14.

Уварваўся ў найбліжэйшую стадолу, бегае, глядзіць, шукае хоць чаго прыдатнага ў рукі схапіць. Нічога няма. Па адным баку – пусты воз на колах, па другім – высокая горка саломы. Хоць бы кавалак дрэва. А вароты без клямкі, не замкнешся.

Часу ўжо зусім няма – ні на развагі, ні на ўцёкі. Ужо чуваць галасы за сцяной, ужо ўваходзяць у вароты нападнікі.

Косцік падае на салому, адразу ж ускоквае і лезе ўверх. Нягоднікі забягаюць і караскаюцца за ім.

Косцік залез першы – у самы кут пад самым дахам. Сцягнуў бот, узяўся за канец халявы і давай лупіць паскуднікаў па галовах цяжкім кутым абцасам.

– Вось табе, кацап! Вось табе, свінапас! Зараз мы з вамі разлічымся, зараз я вас навучу. Пайшоў прэч, хрэн сабачы! Валі адсюль, свінюка! – прыгаворваў ён.

Хлопцы калодамі скочваліся ўніз і з плачам хапаліся за галаву.

Праз некалькі хвілінаў усю стадолу запаланілі вучні, і паветра зазвінела ад жахлівых пракляццяў, воклічаў, падказак, камандаў і плачу. Не прызнаючы паразы, удальцы лезлі ўверх, падстаўлялі адзін аднаму плечы, спрабавалі збіць зацятага шэршня – і з енкамі валіліся ўніз.

– Зараз я з вамі паваюю, зараз навучу! А вось табе, канакрад! І табе, свінапас! Лезьце, лезьце, людарэзы! – крычаў раз’юшаны Косцік, малоцячы ботам без разбору.

У стадолу забег настаўнік і, убачыўшы, што дзеецца, пачаў заклікаць апамятацца і загадваць спыніць «гульню».

– Васілеўскі, апамятайся! Ты ж такім ботам і забіць хлопцаў патрапіш! Апамятайся! Хопіць ужо, дзеці, у клас, у клас!

– Ага, цяпер, як вашы рускія абгадзіліся, дык у клас! – роў Косцік. – Не, я яшчэ паваяваць з вамі, кацапы, хачу! Людарэзы! Свінапасы! Скуралупы! Ваданосы жыдоўскія! Тхары! Ну, хадзі сюды, паваюем!

– Дзеці, у клас, – паўтарыў настаўнік. – Пакіньце яго, ён звар’яцеў. У клас!

XI. На сваё

Бойка з іншаверцамі нарабіла шмат шуму ў Вончы і клопату – Грывеню. Габрэйскі кагал праз адваката перадаў скаргу ў інспекцыю. Дзве польскія шляхецкія сям’і ініцыявалі справу аб збіцці сваіх сыноў у Дваранскім земстве. Праз тыдзень прыехала начальства, пачаліся «дапросы» і следства. Адчуваючы сваю віну, Грывень непакоіўся і баяўся, а іншаверцы цешыліся. Палякі прагназавалі, што яго не толькі звольняць з Вончы, але і зусім служыць забароняць. Габрэі – што ў кайданы закуюць і на Сахалін вышлюць, на катаргу.

Але і тыя, і іншыя памыліліся. Следства скончылася, «начальства» з’ехала, а Грывень дзе быў, там і застаўся. Відавочна, яго хацелі перавесці, але руская грамада, папом падгавораная, не дазволіла. Большасць бацькоў рускіх вучняў сцяной стала перад «начальствам» і засведчыла, што палякі і габрэі самі хацелі біцца, што Грывень – выдатны настаўнік і выхаваўца, а таму вельмі прасілі пакінуць яго ў Вончы. Тое, што ён іхных сыноў біў, яны лічылі звычайным і нават пажаданым, бо мужык заўсёды ад начальства ў морду атрымліваў, а з нябітых дзяцей, на іхную думку, прыстойных людзей не выходзіць.

З усяго трохтыднёвага следства вынік быў толькі адзін: Грывеню забаранілі біць дзяцей да крыві і вадзіць іншаверцаў у царкву, а папу – выкладаць апошнім Закон Божы.

Габрэі былі такім паваротам падзеяў расчараваныя і сваіх дзяцей са школы пазабіралі. Некалькі палякаў таксама перастала хадзіць. Іншыя, што прагнулі вывучыць дзяцей любой цаной, паспяшаліся ўлагодзіць раз’ятранага настаўніка багатым паднашэннем.

Косцік і Стах засталіся, але іх бацькі не прыходзілі ні скардзіцца, ні ласкі Грывеня потым прасіць.

Менш за ўсіх сваім хлопцам цікавіліся Балашэвічы: акурат на той час у іх з’явілася настолькі важная справа, што для яе рэалізацыі яны былі гатовыя ахвяраваць нават будучым Стахавым святарствам. Яны куплялі зямлю. У Смалярні на продаж выставілі дзве сумежныя гаспадаркі, на валоку кожная, чые ўладальнікі перасяляліся ў горад. Балашэвічы ж ужо некалькі гадоў думалі з’язджаць з Рагоў і шукалі, дзе б купіць зямлі, але ўсё не маглі наважыцца і выбраць. А ў Смалярні купілі не думаючы. Глеба там была не найлепшая, але каля лесу, зручна. А побач – ажыўленая, чыста польская вёска, па якой яны, жывучы наводшыбе і б’ючыся з мужыкамі, заўсёды сумавалі.

Цяпер яны прадавалі лішняе быдла, коней, збожжа і начынне. Плацілі, улагоджвалі фармальнасці, радаваліся і прагнулі пераехаць як найхутчэй.

Стах у Вончы радаваўся не менш, калі пра гэта даведаўся: больш за ўсё таму, што будзе жыць побач з Косцікам, які стаў для яго як родны. І цяпер ён прагна слухаў Косцікавы аповеды пра Смалярню і на іх аснове будаваў сваё пра яе ўяўленне. Аднае суботы ён хацеў пайсці туды з сябрам і ўбачыць усё на свае вочы, але Садоўскі забараніў, паабяцаўшы, што найпазней праз тыдзень бацькі яго туды пераселяцца і тады ўжо самі спецыяльна па Стаха прыедуць.

Тыдзень мінаў за тыднем, а ніводзін Балашэвіч у Вончу не зазіраў.

Перад самай Вербніцай у трох малодшых аддзелаў скончыўся навучальны год, і Косцік адбыў дадому. Стах застаўся яшчэ на адну чвэрць, а апроч таго яму прыкладна месяц пасля Вялікадня трэба было старанна рыхтавацца да экзаменаў.

Калі ён у сераду прыйшоў на кватэру, то фурманкі не ўбачыў, затое была навіна, што сям’я ўжо зусім пераязджае ў Смалярню, і загад чакаць, пакуль яго забяруць.

Ён чакаў і баяўся, што святкаваць давядзецца ў Вончы, бо ў сераду раптоўна прыйшла адліга. Палі зачарнелі плямамі зямлі, долы ператварыліся ў шумныя плыні, а лёд на рацэ пасінеў ад верхаводдзя. Па дарозе было не праехаць ні на санях, ні на колах. Сяляне, калі ім трэба было ў мястэчка, прыходзілі пешкі альбо прыязджалі конна.

Але ў суботу пад вечар на санях прыехаў бацька. Яны хутка сабраліся і выехалі на зімнік, які выбягаў з мястэчка праз завулачак між гумнамі, недзе дзве вярсты ішоў полем ля рэчкі, потым яе перасякаў і вузкай сцяжынай цераз моцна павысяканыя лясы выводзіў да самага смалярскага поля.

Праз поле яны больш ішлі пры санях, чым ехалі, бо палазы на мокрым жвіры пішчалі, як галодныя проські, і конь кідаўся ў бакі. Бацька з сынам узлазілі на сані хіба што на рэштках гурбаў, якія завея намяла пад платы.

Верхаводдзе, што разлілося па рацэ і лугах, стварала ўражанне, нібы перад імі як найменш Бярэзіна. Было так глыбока, што, каб не намачыцца, давялося здымаць у санках насціл і падымаць яго вышэй, кладучы ўпоперак на білы. Але лёд яшчэ трымаўся.

Амаль на ўсёй лясной дарозе ляжаў снег, хоць і брудны. Паклаўшы насціл як належыць, яны пусцілі каня рыссю.

– Ну, сынку, цяпер у нас ёсць зямля ўласная і хата, – сказаў Балашэвіч. – Досыць ужо з мужыкамі за чужое нагрызліся і панам накланяліся. У Смалярні столькі быдла, колькі ў Рагах, мы трымаць не зможам, будзем жыць крыху бядней, але ў святым спакоі.

– Шмат жывёлы засталося?

– Дваццаць штук усяго, больш, мабыць, не атрымаецца.

– Дык і гэта шмат! У Васілеўскіх толькі пяць галоваў.

– Нам хопіць, сынку, гэта праўда. Прынамсі хоць адпачнем. Хай яна гарам гарыць і пылам ідзе, тая арэнда.

– А ў Рагах ніхто жыць не будзе?

– Тры сям’і там наймаюць, а ў кожнай па трое дарослых сыноў. Справяцца з мужыкамі, абароняцца.

І пацёк доўгі аповед пра тое, як куплялі і як важна мець сваё.

– Ты ж, дзіцятка, і не разумееш, – казаў Ян, – як важна мець кавалак уласнае зямлі, як па-рознаму жывецца на сваім і на арэндзе ці на панскай службе. Іншая праца, іншая і карысць з яе. Жывучы на арэндзе, чалавек не хоча трывалыя будынкі ставіць, сад садзіць, поймы сушыць, лес гадаваць, бо ведае, што праз год ці два трэба здымацца адсюль. І тады стараецца толькі, каб з гаспадаркі найбольш выцягнуць, не дбаючы, што іншыя па ім знойдуць. Ёсць такія арандатары, якія пад канец тэрміну нават дзіркі ў даху правіць не хочуць, а тое й гной на старану вывозяць.

А ў маёнтках яшчэ больш працу і Божы дар марнуюць. Там парабкам абы час перабыць і да аканома падлізацца, у пана што-небудзь скрасці або шкоду яму ўчыніць праз злосць ад таго, што пан у масле катаецца, а хам нястачу цярпіць.