Коллектив переводчиков - Надбярэзінцы стр 13.

– Мабыць, кепска мы зрабілі, хлопцы, што ўзбунтаваліся, – сказаў Тарка.

– Выкінуць са школы як піць даць, – трымцеў Паўловіч.

– Калі каго выкідаць будуць, валіце ўсё на мяне, бо гэта я ўсіх узбаламуціў, – гукнуў Косцік.

– І на мяне, бо я таксама падбухторваў, – дадаў Стах.

– І на мяне, – далучыўся да вінаватых Закрэўскі.

Пасядзелі так паўгадзіны і разам пайшлі да школы.

Стаяла адліга. Неба зацягнула цёмнымі дажджавымі хмарамі, раз-пораз валіў ліпкі снег і церусіў дробны дожджык. Стары снег можна было ляпіць, як размяшаную гліну. Адусюль даносіліся галасы дзятвы, што гуляла ў снежкі. У школьным двары ўсё віравала ад групак разгарачаных вучняў.

Іншым разам палякі далучыліся б да гульні, але цяпер іх мучыла трывога: ці не давядзецца адказаць за непаслушэнства? І яны не затрымліваючыся пайшлі ў клас.

Там на адным радзе лаваў групкамі сядзелі рускія дзяўчаты, на другім – вучні-габрэі. Рускіх хлопцаў можна было пералічыць на пальцах.

Палякі таксама селі групкамі на пустыя лавы і пачалі чакаць.

Хутка ўвайшоў настаўнік, паведаміў, што бяседа пачнецца праз гадзіну, калі прыйдуць поп і фельчар, і наказаў усім прысутным хлопцам бегчы на двор да іншых гуляць у снежкі.

Габрэі, баючыся, што рускія будуць іх чапляць, хацелі былі застацца.

– Гаспадзін учыцель, – сказаў Барух Салавейчык, найстарэйшы між імі і па веку, і па класе, – мы ў снежкі ніколі не гуляем. Навошта нам гэтае зімовае паскудства? Мы лепей тут, на лаўках, фельчара ціха пачакаем.

– Хочаце тут у такую цяплынь лайдачыць і паветра брудзіць?! – закрычаў настаўнік. – Гульні на свежым паветры карысныя для здароўя! А ну ўсе, апроч дзяўчат, неадкладна на двор вымеліся! Каму сказаў!

Палякі і габрэі выйшлі з будынка.

– Гэта на нас ён злуецца, – шапнуў Стах Косціку. – Бачыў, як ён на нас вачыма лыпаў?

– Заўважыў, ага. Нічога, Казік сказаў, калі што, то ён ведае, дзе спраўку выдабыць.

Убачыўшы на двары габрэяў, руская дзятва ўсчала радасны крык:

– Жыды ідуць, жыды! Пуляйце ў іх давайце! Так пуляйце, каб з іх кароста абсыпалася!

– Не з адных жыдоў гэты натоўп, – сказаў настаўнік, які, выгнаўшы ўсіх з класа, накінуў на плечы палітон і выйшаў таксама. – Ціха!

Суцішыўшы крыкі, ён выйшаў у цэнтр двара і загадаў:

– Станавіцеся так: па гэтым баку, – паказаў ён левай рукой, – праваслаўныя, а па тым, за сорак крокаў, – католікі, жыды і татары. Роўнымі радамі стаць, выконвайце.

Такі падзел быў ушчэнт несправядлівы, бо рускіх хлопцаў было больш за семдзесят, а ўсіх астатніх разам узятых не набіралася і сарака.

– Перамогуць нас, зваляць, што ўжо тут, – сказаў нехта баязлівы сярод палякаў.

– Зваляць і зваляць. Але трымайцеся, хлопцы, цвёрда і пуляйце моцна, каб запомнілі нашы кулі, – адгукнуўся Косцік. – Калі габрэйчыкі з намі будуць, то, можа, і паб’ем кацапаў. Ставайце, хлопцы!

Яны разышліся ў ланцуг, як і рускія насупраць. Побач стала чацвёра татарскіх хлопцаў. Але габрэі збіліся ў купку і жыва штось абмяркоўвалі.

– Гэй, чаго не шыхтуецеся? Чаму ў рад не становіцеся, як астатнія? – крычаў настаўнік.

Барух зноў выступіў наперад:

– Гаспадзін учыцель, мы не можам станавіцца супраць рускіх людзей. Мы будзем за рускіх супраць палякаў. Мы ўжо ідзём да вас. Ком ахер, брыдэр,[9] – паклікаў ён сваіх.

– Не хочам мы пархатых, не трэба! – запратэставалі насупраць. – Памочнічкі тут знайшліся! Мы з вамі хочам біцца! Станавіцеся, нехрысці пархатыя!

Габрэйчыкі зноў хвіліну параіліся, а потым паднялі рукі ўверх і, выступаючы наперад, закрычалі ў адзін голас:

– Мы ў плен здаемся! Здаемся без бою! Забірайце нас у плен!

Рускія пачакалі, пакуль «палонныя» наблізяцца, а тады сыпанулі ў іх чаргой са снежак – аж завіравала.

Габрэйчыкі – у гвалт, у піск, рукі ў ногі і хто куды.

– Брава, хлопцы, брава! – так гэтым тхарам і трэба, – пахваліў настаўнік. – А зараз вунь тым шляхціцам ганарлівым усыпце. Не бойцеся, снегам не пакалечыце.

Паўтара дзясятка хлопцаў кінулася ў пагоню за габрэямі, астатнія пайшлі ў наступ на дзевятнаццаць палякаў і татараў.

– Хлопцы, каб ніхто ўцякаць не смеў! – закрычаў Косцік. – Адзін раз мама нарадзіла! Трымаймася, пакуль дыхання хопіць! Пуляць моцна і проста ў морду, каб мала не здалося!

Яны сцягнуліся ў шчыльны ланцуг і пачалі адбіваць атакі. Некаторыя падчас габрэйскага гандлю наляпілі сабе па два дзясяткі снарадаў і цяпер імкліва шпулялі гатовыя.

Рускія «кулі» сыпаліся на іх заеддзю, па некалькі на кожнага за раз, балюча джгалі, перапынялі дыханне, сляпілі вочы.

Стаху і іншым меншым хлопцам праз некалькі хвілін такой буры ўжо хацелася плакаць, але яны сціснулі зубы і трымаліся. Яны сустракалі снежкі спінай, потым закрывалі локцем твар і пулялі па прыкладзе таварышаў.

– Давайце, хлопцы, давайце! Смела валіце, каб нас потым кацапы тхарамі не дражнілі! Бачыце, як за морды хапаюцца! Добра трымаемся, давайце, хлопцы! – бесперастанку падбадзёрваў Косцік.

Ён натхняў і словам, і справай: ляпіў снарады цвёрдыя і вільготныя, памерам з добрую бручку, біў трапна, а ў каго пацэліў, той вылятаў з поля плачучы. Гледзячы на яго, і іншыя зацята лупілі. Для большага выніку паскідвалі світкі.

Але яны не маглі зваяваць праціўніка, чыё войска пераважала колькасцю ў чатыры разы. Рускі ланцуг пуляў з усё большай ярасцю і галасам, паволі пасоўваючыся наперад і абступаючы палякаў злева і справа. Іх падбадзёрвалі настаўнік і натоўп дарослых, якія, пачуўшы на школьным двары нязвыклы шум, сышліся з усяго мястэчка.

«Параненыя» Косцікам хлопцы абтрасаліся ў тыле, хвіліну адпачывалі, набіраліся смеласці і вярталіся да бойкі. Пераследнікі габрэяў вярнуліся і зайшлі палякам са спіны, узялі іх у колца, каб ні адзін не вырваўся, і павольна змыкалі шэрагі. Наблізіўшыся на адлегласць дзесяці крокаў, грымнулі гістарычнымі словамі, што Сувораў сказаў Кацярыне: «Ура! Варшава наша!» – і кінуліся ўрукапашную. На кожнага паляка было па тры, чатыры, а то і пяць непрыяцеляў. Адны трымалі за рукі, а іншыя ўволю пулялі снежкамі. Нарэшце пачалі валіць на зямлю.

– Брава, хлопцы, брава! – хваліў настаўнік.

– Брава, рускія! Ура нашым парням! – крычалі з натоўпу, што назіраў за бойкай.

Гульня ў снежкі ператварылася ў сапраўдную бойку. Некаторыя, каб не ўпасці на зямлю, дралі праціўнікам валоссе, білі ў грудзі, брыкаліся.

Даўжэй за ўсіх не здаваўся Косцік – да яго не маглі падступіцца. Калі які зух набліжаўся – тут жа адлятаў на некалькі крокаў назад, нібыта з прашчы, яшчэ і з пераваротам.

Але ўрэшце некалькі найдужэйшых хлопцаў пайшлі на яго з усіх бакоў адначасова, схапілі – адзін за ногі, другі за шыю, трэці пад пахі – і паклалі на лапаткі.

І пачалі помсціць. Кожны, хто атрымаў у бойцы балючы ўдар альбо злаваўся на Косціка за нейкую даўнюю паразу, падыходзіў, шпурляў яму ў твар снежкі, біў па рэбрах лапцем, шчыпаў за азадак з падкрутам.

– Вось табе, сілач! Вось табе, шляхціц шалёны! А вось ад мяне, шэршань паганы! І ад мяне, блыхасты!

– Давайце сарочку яму расшпілім і за пазуху снегу напхаем, – дадаў нехта, каму шчыпкоў падалося замала.

– Не, хлопцы, лепш яму штаны сцягнуць і голай сракай павазіць па снезе, – прапанаваў іншы.

– Так, так, голага пацягаць, як санкі! – ухвалілі ідэю рускія. – Давайце, расшпільвайце яму штаны!

«Яны ж мяне зняславяць на ўсю ваколіцу, і Былінка мая на мяне глядзець не зможа», – мільганула ў Косціка жахлівая думка, балюча сціскаючы сэрца. І ён вырашыў бараніцца да апошняй кроплі крыві.

Напяўся колькі было сілаў, вызваліў правую руку, даў кулаком паміж вачэй таму, што на ім сядзеў, маланкава перавярнуўся спінай уверх, стаў спачатку на карачкі, а потым і на ногі, кінуўся ў адзін бок, у другі, абтрасаючы непрыяцеляў, і давай уцякаць. Ён бег да плота, спадзеючыся выламіць з яго кол – бараніцца.

Дабег. Схапіў адну жардзіну – пасыпалася парахня. Схапіў другую – не даецца. Убачыўшы, што яго даганяюць, пераскочыў праз плот і памчаў да будынка.