Всего за 200 руб. Купить полную версию
Аҕаа, аҕаа!.. Мин эйигинниин хаалабын! диэн хаһыытаабыта. Көр, аҕатын таптыырын кини онно аан бастаан сытыытык билбитэ
Кинилэри, биллэн турар, ким да каютанан хатаҕалаабатаҕа. «Пус-пас» тыаһыыр, паар күүһүнэн тоҥонох курдук хамсыыр ыстаал шатун, билигин санаатахха, борохуот эрдинэр көлөһөтүн эргитэр эбит, аттыгар тыастаах да буоллар, кэм сылаас сиргэ оҕолоох ийэлэрэ түбэспитэ табыллыылара эбит.
Итинник кинилэр эһэлэрэ, аҕалара суох, чугас аймахтарын, таайдарын Сөдүөт көмөтүнэн, ыал муннугун кэрийэн, Өрүөстээх диэн ынахтарын үүтүгэр өйөнөн, аҕыс сыл туспа олорбуттара. Куоракка хаалбыт аҕалара эмтэнэн, доруобуйата көнө быһыытыйан, урукку үлэтигэр төннөн, биригэдьиирдээн, маастардаан, арыый хамнас өлөрөр буолан, харчынан уонна баһыылканан быспакка хааччыйара. Хам-түм уоппускатыгар кэлэн барара. Ол эрээри аҕалаах эрээри, аҕата суох буолар кыһалҕатын соҕотох уол, Костя, ити сылларга толору билбитэ. Онуоха эбии тыа дьоно оҕолордуун, улаханныын, эмиэ уруккуларын курдук, ханнык эрэ Тэмэйэринэн хаадьылыыллара күүһүрбүтэ.
Билигин аҕата суох буолар кыһалҕатын билэ сылдьар Костя уол, дьон этэринэн, дьиҥэр, аны икки аҕалаах аатырбыта. Биирэ бэйэтин киэнэ, куоракка хаалбыт аҕата Уйбаан, биирэ били хаадьы гынар Тэмэйэр Миитэрэйдэрэ айбыт аҕата.
Быһата, кини бу күн сирин көрбүтүгэр ол айбыт аҕата Тэмэйэр өссө үтүөлээх үһү!
Миитэрэй сэрииттэн бааһыран эрдэ кэлбит. Холкуоска биригэдьииринэн, бэл бэрэссэдээтэли солбуйааччынан үлэлии сылдьыбыт. Хаста да кэргэннэммит. Барыта уон үс оҕоломмут. Ону таһынан, дьон кэпсээнинэн, Костя курдук дьылҕаламмыт хас да оҕо баар үһү. Дьон ону билэн тойуктарыгар туойар, ырыаларыгар ыпсарар эбиттэр. Этэргэ дылы, Тэмэйэр тыыннааҕар атыыр сылгы курдук аатырбыт, элбэх сокуоннай уонна ону таһынан да оҕоломмут эрдьигэн эбит.
Оттон аҕата Уйбаан Арҕаа сэриигэ үс сыл сылдьан, Дьоппуон сэриитигэр эмиэ кыттан, дойдутугар икки кыыстаах кэргэнигэр 1946 сыллаахха эргиллэн кэлбит. Онно кыһыл хааннаах, кугастыҥы баттахтаах, сырдык харахтаах биирдээх бэдик бэрт диэн бэйэлээхтик оонньуу олороро үһү. Онуоха Уйбаан, холку муҥутаан:
Хайа, бу хантан кэлбит киһиний? диэбэтэх. Кэлин даҕаны атыҥырыы, атарахсыта көрбөтөх, кэргэнин кыһарыйбатах. Хата, быһыыта, холбостохторун утаа төрөөбүт, үс саастааҕар куордаан өлбүт Коля диэн уолун оннугар кэлиэхтээҕин кэлбит киһи курдук ылыммыт. Костя, аҕыс сыл ата сылдьан баран, куоракка аҕаларыгар иккистээн киирбиттэригэр, маҥнай утаа туора баҕайытык иһиллэр «Уйбаан» диэн аатынан ааттыы түһэн баран, сыыйа үөрэнэн, оҕо эрдэҕинээҕитин курдук, «аҕаа» диир буолбута. Аҕатын таптыыр, оннооҕор атаахтыыр этэ. Оскуоланы, университеты, аспирантураны, кэлин партийнай оскуоланы, аҕалаах буолан, кыһалҕаны көрсүбэккэ бүтэртээбитэ. Кэргэннэммитэ, оҕоломмута.
Биирдэ сааһыары, иккис кууруска үөрэнэ сылдьан, дьиэтигэр тиийбитэ, ийэтэ хара бэкир киһини чэйдэтэ олорор эбит. Уол көрөөт, били Тэмэйэр Миитэрэй диир киһилэрэ кэлэн олорорун тута билбитэ. «Дорообо!» диэт, хоһугар ааспыта. Таҥаһын уларыттан тахсан, суунан остуолга тиийбитигэр ийэтэ:
Бу аҕаҥ Миитэрэй кэлэн олорор, дорооболос! диэбитэ. Костя иккиһин дорооболоһордуу илиитин ууммута. Миитэрэй хара үлэттэн чэрдэммит баппаҕайын ыга тутаат:
Хайдах олордуҥ? Бу туохха киирдиҥ? устудьуон киһи чобуотук ыйыппыта.
Үчүгэй диэбитэ Миитэрэй.
Онуоха ийэтэ:
Аҕаҥ оҕолор миитэрэпкэлэрин көрдүү архыыпка киирбит. Аһаан баран, хата, сирдээн биэр эрэ, диэбитэ.
Ыһы! диэн Миитэрэй соругун таба эттэрэн сөбүлэспитэ.
Ити кэмҥэ аны аҕалара Уйбаан үлэтиттэн кэлбитэ.
Хайа бу, дойду киһитэ, Миитэрэй, кэлэн олорор эбиккин дуу? диэбитэ Уйбаан.
Костя, кинилэр кэпсэтиилэригэр кыттыспакка, хардары-таары аҕатын Уйбааны уонна айбыт аҕатынан ааттанар Миитэрэйи одуулаһа олорбута. Миитэрэй үрдүктүҥү уҥуохтаах, хара бараан, эгдэгэр имнэрдээх киһи эбит. Хайдах эрэ бэллигирээн саҥарар. Аймахтыы буолбаталлар даҕаны, араспаанньалара адьас биир.
Костя хоһугар киирэн мааны таҥаһын таҥнан тахсыбыта. Ону көрөн, ийэтэ:
Миитэрэй, бука, тиэтэйэриҥ буолуо Уол сирдээн биэриэ диэбитэ.
Костя, айбыт аҕатыныын автобус тохтобулугар баран иһэн, улааппыт киһи быһыытынан туох да кыбыстыыта суох ыйыппыта:
Миитэрээй, мин аны улахан киһибин, устудьуоммун. Онон Дьон ити тугу этэрий? Мин эйигиттэн, бэйэҕиттэн, истиэхпин баҕарабын.
Миитэрэй тоҕо эрэ мэлдьэһэрдии эппитэ:
Ээ, ити дьон балыыҥката
Ити хоруйтан Костя астымматаҕа уонна түгэҕин билэн тэйэр баҕаттан өссө чуолкайдаспыта:
Суох, эн миэхэ быһаччы этиэхтээххин
Итиннэ, быһыыта, Миитэрэй ыктарбыта уонна ырааҕынан ханалытан хардарбыта:
Костя, мин эн дойдугар кэлэргин-бараргын истэбин Тоҕо биирдэ да биһиэхэ сылдьыбаккын? Бырааттаргын, балыстаргын кытта билсибэккин?
Ити аата айбыт аҕата уолун Костяны бэйэтинэн билиммитэ! Кырдьыга да, Костя оҕо сырыттаҕына, киниэхэ тугунан да көмөлөспөтөҕө, иитиспэтэҕэ. Ону ааһан, өссө билиммэт да быһыылааҕа Бу сырыыга улааппыт уолуттан ыктаран, аан бастаан тыл ыһыгыннаҕа, мантан инньэ ыкса билсэргэ ыҥырбыта.
Ол эрээри Костя дойдутугар барар-кэлэр этэ даҕаны, Миитэрэйдээххэ тоҕо эрэ сылдьыбатаҕа. Оҕонньор оҕолоруттан улахан уолу, Миисэни, улахан кыыһы, Маасаны, куоракка билсибитэ. Көрүстэҕинэ, убай киһи быһыытынан кэпсэтэ түһэн ааһара. Анаан-минээн дьиэлэригэр сылдьыбатаҕа.
Костя, 40-тан тахсан баран, биирдэ доҕоро (композитор) Аркадий Самойловтыын сайыары күһүн дойдутугар «Ракетанан» тахсыбыта. Аркадийдаах Новосибирскай куоракка билсибиттэрэ. Костя онно Үрдүкү партийнай оскуолаҕа, оттон Аркадий консерваторияҕа үөрэммиттэрэ. Икки сыл устата Костяҕа Аркадий элбэхтик кэлэн, бэрт уһуннук сэһэргэһэр этилэр, бэркэ сөбүлэспиттэрэ. Аркадий консерваторияны бүтэрэригэр Костяҕа этэн биэрэн түөрт чаастаах «Биһик ырыата» диэн хоһоону суруйтарбыта. Ону кини пианиноҕа, виолончельга уонна куоласка анаан уустук музыкальнай композиция оҥорбута. Ол дипломнай үлэтин «туйгун» сыанаҕа көмүскээбитэ. Кинини үөрэппит профессора Петр Николаевич Иванов Костяҕа Аркадий туһунан үрдүк сыанабылын эппитэ: «У него абсолютный музыкальный слух Он станет гордостью не только якутского народа», диэн. Үөрэҕин үчүгэйдик бүтэрэн кэлэн, айар үлэнэн бэркэ дьарыктанан, икки төгүл композитордар сойуустарын бэрэссэдээтэлинэн талыллан баран, доруобуйата эмискэ мөлтөөн, ыалдьан, күн сириттэн күрэммитэ. Костя доҕорун олус аһыйбыта, суохтаабыта. Кинилэр бииргэ үлэлэһэн, опера суруйан испиттэрэ Костя Аркадий дойдутугар, Сунтаар Элгээйитигэр, хаста да сылдьыбыта, ийэтин, балтын кытта билсибитэ. Оттон бу сырыыга төрөөбүт дойдутун көрдөрө диэн аҕалбыта.
Доҕордуулар ыалга түһэн баран, Костя урут олорбут сирдэрин көрө сатыы барбыттара.
Бу Элэмэс диэн сиргэ уҥа диэки Николай Денисович Неустроев аҕатын дьиэтэ балыыһа буолан турбута. Оттон хаҥас турар Николай Иннокентьевич Голиков диэн хорсун сэрииһит, хас да уордьаннаах убайым балаҕаныгар мин олоро сылдьыбытым. Билиҥҥэ диэри турар учууталлар уопсайдарыгар суруйааччы Афанасий Федоров олорбута. Үс оҕото барыта манна төрөөбүтэ. Бу дьиэҕэ олорон, «Айан аартыга» диэн бастакы, «Хагдарыйбат лабаалар» диэн иккис кинигэтин таһаартарбыта. Бу үрдүк сир оскуола томторо. Манна мин бэһис кылааһы бүтэрбитим, 6 кылаастан Дьокуускай 2-с -дээх оскуолатыгар үөрэммитим. Олус эргэрбиттэрин иһин, сэбиэттээн олорбут киһи уоттаан турар Костя кэпсии-ипсии, көрдөрө испитэ.
Кинилэр оскуола томторун уһугар чөкөллөн турар кыра дьиэҕэ чугаһаабыттара. Тэйиччиттэн тиэрбэс иһигэр биир кырдьаҕас от охсо сылдьарын көрбүттэрэ. Иккиэн сиэх быһаҕас үрүҥ ырбаахылаах балачча толуу дьон оргууй чугаһаан кэлбиттэрэ.