Всего за 200 руб. Купить полную версию
Баабыскаа, миниэ сэмэтээнэ, молокуо наада, диир үһү нуучча.
Боккуойа ону атыннык өйдөөн хардарсар:
Балыыҥка ниэ наада! Сэмэтээнин суох Оттуу барбыта!
Онуоха нууччата:
Миниэ пиит, пить надо! Молокуо, диэн хатылыыр уонна тугу эрэ иһэр киһи курдук илиитинэн көрдөрөр.
Баҕайы, туох диирэ буолла? Саатар били оҕолор ханна дьөлө түстүлэр? Сатаан өйдөһүө суохпут, Боккуойа аан диэки хаамар. Аан таһыгар турар уол төттөрү ойон истэҕинэ, хаһыытыыр: Нокоо, тохтоо, кэл, кэл! Киһибит туох эрэ диир, өйдөспөтүбүт Молокуо диир. Ол тугуй?
Төттөрү куотан испит уол тохтуу биэрэн:
Ол аата үүт, үүт! диир.
Ээ, диэт, Боккуойа төттөрү түһэр. Үүт көрдүүр эбит дии хаҥас диэкиттэн сарсыардааҥҥы ыамтан чааскыга үүт кутан аҕалар. Нуучча үөрэ түһэр, утаппыт киһилии тиҥиргэччи иһэр, уоһун соттор:
Пасыыба, баабыскаа! диир. Онтон салгыы ыйытар: Усть-Татта кайдак бардаа? Доруога?
Боккуойа, эмиэ халҕанын сэгэтэн, биһигини ыҥырар:
Оҕолоор, кэлиҥ, кэлиҥ! Арааһа, суолу ыйдарар быһыылаах. Эмис суолун булларан биэриҥ!
Биһигиттэн сорохпут дьиэ ааныгар сырсан кэлэн истэхпитинэ, нуучча утары тахсар.
Дети, где дорога в Усть-Татту? диир, мичээрдиир, саатын ылан сүгэр.
Онуоха Боккуойа тахсан эттэ:
Куһаҕана суох киһи быһыылаах Үүт истэ. Аартыкка тиэрдиҥ.
Үһүс кылааска үөрэнээччи, мин, «Усть-Татта», «дорога» диэн тыллары син ыйдаҥардар буолан, Эмис аартыгар тиэрдээт:
Буот доруога, Уус Таатта далекуо! диэн быһаардым.
Киһибит суол төрдүн булан, үөрбүт-көппүт курдук баһыыбалаан, арҕаа диэки кудулуччу хаама турда.
Төннөн кэлбиппитигэр Боккуойа:
Ити сэмэтээнэ диэн тугу этэрий? диэн ыйытта.
Ол аата сүөгэй, чөчөгөй! дэстибит.
Боккуойа күллэ:
Оо, өлүү эбит, оҕолоор! Мин Сэмэтээнини ыйытар дии санааммын, оттуу барбыта диэтэҕим үһү!
Бары күлүстүбүт. Бастакы сэрэхэдийии ааһан, тыҥааһын сөллөн, биһиги туохтан да сэрэммэккэ тэлгэһэ күөх отугар төкүнүстүбүт. Соччо өйдөөбөтөллөр да, бэл кыра оҕолор кытта күлүстүлэр. Сайылыкка күн ортото чугаһаан эрэрэ.
Итинник биһиги экспедиция нууччатын, геологы, көрсүбүт уонна сирдээбит үһүбүт. Киэһэ отчуттар кэлэн оннук чопчулаабыттара.
АЙБЫТ АҔА
Костя киһини өйдүүр буолуоҕуттан Уйбаан диэн аҕалааҕа. Уһуктаах төбөлөөҕө, хара бараан дьүһүннээҕэ, аҕыйах саҥалааҕа, оҕолоругар барыларыгар биир тэҥ сыһыаннааҕа, учуутал идэлээҕэ. Костя өйдүүрүнэн, кыһыҥҥы өттүгэр Таас Томпоҕо баран учууталлыыра. Дойдутугар сайынын кэлэрэ. Ол оннугар кыра Костяны булчут, балыксыт эһэтэ, Ньукулай оҕонньор, көрөрө, арыый улаатыыта батыһыннара сылдьара. Костя да эһэтин олус таптыыра. Ол эрээри кинини тоҕо эрэ дьон-сэргэ аҕатын аатынан буолбакка, Уйбаныап Өксүү уола диэн ааттыыллара. Ол кистэлэҥэ уол балачча улааппытын кэннэ биллибитэ.
Биирдэ саастыы уола, туохтан эрэ бочооттоһон баран, Костяны:
Тэмэйэр, Тэмэйэр уола! диэн үөхпүтэ. Ити хайаларын аатынан сирэй-харах аспытын биэстээх Костя өйдөөбөтөҕө. Ол гынан баран, арыт улахан да дьон хаадьыларын быыһыгар:
Бээрэ, бу уол үкчү Тэмэйэр курдук хаамар буолбат дуо? дииллэрэ. Оттон холкуостаах дьахталлар Тэмэйэр диэн киһини хоһуйан ыллыыллара:
Ити хоһуйуллар киһини Костя, биир алааска да олордор, харахтыы илигэ, билбэтэ. Уонна, кырдьыга, бэйэтигэр сыһыана да суох курдук саныыра. Ити кэмҥэ аҕата Учур оройуонугар Бэлгэчи оскуолатыгар учууталынан ананан, онно айанныыр буолбуттара.
Аллар сүүрүктээх Аллан эбэ таастаах тумулуттан борохуот аалга олорон хоҥнуохтарын аҕай иннинэ, кинилэр салдьыр муостаах кырдьаҕас ынахтарын трап устун нуучча мотуруостарыттан биирдэһэ инниттэн соһон, иккиһэ кэнниттэн үтэн (ынах, үйэтигэр үктэммэтэх трап диэн кэрдиистэрдээх соччо кэтитэ суох далаһаларынан тахсыан баҕарбакка, муҥурунан көрөн, өчөһөн турара) ынах аҕыйах хаамыыны оҥордор да, кэдэҥниир далаһаттан саллан, арааһа, иннинэн барар санаата суоҕа. Ол түгэҥҥэ борохуот хатан үлүгэрдик хаһыытаан дэлби барбытыгар, ынах эрэйдээх, трабы мүччү үктээн, ууга охтубута. Инники мотуруос, хата быатын ыһыктыбакка, эмиэ өрүскэ «бар» гыммыта. Айдаан буолбута. Муҥар, ынах ойоҕоһунан охтон, ууга чачайан, үрүҥүнэн-харанан көрөн, тыын харбаһан булумахтаммыта. Онуоха борохуоттан эбии быа быраҕаттаан, хас да киһи ууга ыстанан, сорохтор кытылтан сосуһан, ынаҕы тааска ньылбы соһон ылбыттара. Быыһаммыт ынах туруох курдук өндөҥнөөн эрдэҕинэ, биир мотуруос, тугу эрэ үөхсэ түһээт, ынаҕы сүгэ өнчөҕүнэн сүүскэ сырбаппыта. Атына ынах хабарҕатын быһаҕынан туора сотон, хара хаанын халыппыта. Ити кэмҥэ хапытаан дьонун тиэтэтэн тэллэгэр туруупканан үөһэттэн хамаандалыы турбута.
Костялаах ынахтарын аһыйан ытаспыттара. Ийэлэрэ оҕолорун, ити ынырык көстүүттэн күрэтэн, борохуот биир өттүн диэки дэллэриппитэ. Кэлин дьоно кэпсээбиттэрэ: борохуокка айанныыр үптэрэ суох буолан, кырдьаҕас ынахтарын туттубут үһүлэр. Уонна эппиттэрэ:
Ынахпыт төбөтүн, тылын быһан ылан баран, сүүрүккэ бырахпыттара, маҥаас сүүһэ биирдэ-иккитэ көстөн хаалаахтаата Саатар бэйэбитигэр биэрбэтилэр. Бэл иһин тааска ороон, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥордулар быһыылаах. Нууччалар биһиги курдук ынах иһин ырыыпайдыы туруохтара дуо?!
Дьэ, итинник ынахтарын борогуоннанан, ыраах Учурга хас да хонук өрүһү өксөйөн, бэркэ сындалыйан тиийбиттэрэ.
Бэлгэчи диэн бэрт кыра дэриэбинэ эбит да, оскуолалааҕа уонна интэринээттээҕэ.
Икки эдьиийдээх, биир саҥа төрөөбүт балыстаах, Кыра Маайа диэн оҕо көрөөччүнэн барсыбыт 17-лээх тастыҥ эдьиийдээх Костяны, ийэтэ Өксүүнү, аҕата Уйбааны бэрт ньыдьыры дьону, кытыл үрдүгэр турар быычыкаа баанньык дьиэтигэр түһэрбиттэрэ.
Итиннэ аҕалара лоп курдук биир сыл үлэлээн, учууталлаан, доруобуйатын туругунан үлэтиттэн тохтоон, эмкэ барар буолан, оҥочонон устан, үксүн сүүрүккэ оҕустаран, ыйы быһа айаннаан, дойдуларын кытылын булбуттара. Кинилэр кэлэн истэхтэринэ, ыар буруйдаах хаайыылаахтар күрээн иһэн, эһэлэрин Ньукулай оҕонньору, Аллан кытылыгар илимнии киирбит киһини, кыыллыы өлөрөн, төрөөбүт өрүһүгэр дьаакырдаан тимирдибит этилэр. Уҥуоҕа көстүбэтэҕэ. Ол сайын оҕолуун-уруулуун Хоспох диэн сиргэ сайылаан баран, күһүнүгэр бары аны Дьокуускайдыыр буолбуттара.
Костя алта саастааҕар куоракка, Сайсары күөл үрдүгэр, олорбуттарын үчүгэйдик өйдүүр. Аҕалара «Ыстахаанабыс» артыал диэн кирпииччэ оҥорор сиргэ үлэҕэ киирбитэ. Ийэлэрэ оҕолорун көрөн дьиэтигэр олороро. Икки эдьиийдэрэ оскуолаҕа барбыттара. Күнүс үчүгэйдик оттуллубат тымныы хаптаһын бараахтарыгар Костя уонна үс саастаах балта Тамара хаалаллара. Сэрии кэннинээҕи сыллар буолан, олох ситэ көнө илик быһыылааҕа. Дьэҥкир арыы, хара килиэп бэрт эрэйинэн көстөрө. Үлэһиттэрэ диэн аҕалара эрэ этэ. Костя оччолорго аччыктыырын умнубат. Балта Тамара сүүрэн иһэн, охтон, тиэрэ сытар кыра олоппос атаҕар айаҕынан атыллан, Аппа Уҥуор балыыһаҕа сытан, сүһүрэн, өрүттүбэккэ өлбүтэ. Аҕалара кыыһын куорат кылабыыһатыгар илдьэн көмтүм диэбитэ. Костялаах Даша иккиэн куордаан оҕо балыыһатыгар уһуннук сыппыттара. Күһүн муус ылыыга аны Костя Сайсары күөлгэ ууга түспүтүн аҕата быыһаабыта. Онон биир сыллаах куорат олоҕо ыараханнык ааспыта. Дойдуларыгар кыыстара Марианна уонна ыалга сүөһүлэрэ хаалбыта. Хара үлэҕэ сылдьар аҕаларын ыарыыта бэргээбитэ. Дьонноро сүбэлэһэн, ийэлэрин кытта оҕолор дойдулуур, аҕалара балыыһаҕа киирэн эмтэнэр буолбуттара, үтүөрдэҕинэ үлэлиэх, кинилэргэ харчы ыытыах буолан, тус-туспа барбыттара. Ийэлэрэ оҕолорун илдьэ дойдуларыгар эмиэ борохуотунан айаннаабыттара. Костя, кинилэри атаара бириистэҥҥэ киирбит аҕатын сайыһан, борохуот тэйэн эрдэҕинэ ууга түһүөхчэ буолбутун саха дьоно тутан ийэтигэр илдьибиттэрэ. Аҕалара дьонуттан хаалан уонна, арааһа, ыарыытыттан харааран, соҕотоҕун туран хаалбытын Костя уол ытаабыт хараҕын кыламанын быыһынан көрөрө. Тутан истэхтэринэ, киһи аһыныах: