Всего за 200 руб. Купить полную версию
Аркадий, ол тиэрбэс иһин охсо сылдьар оҕонньор мин айбыт аҕам Түөрт уон сааспын ааһыахпар диэри саһа сылдьыам дуо? Баран кэпсэтиэххэ, диэт, Костя тиэрбэскэ чугаһаан кэлбитэ. Аркадий соһуйан: «Кырдьык дуо?» диэбитэ. Онтон доҕоро оонньуу оҥостубатын, бэркэ туруммутун көрөн, салгыы туоһуласпатаҕа. Куорат дьоно күрүө таһыгар кэлбиттэрэ. Оҕонньор, ойоҕолуу турар буолан, ону өйдөөн көрбөтөх быһыылааҕа.
Миитэрэй, дорообо! Хайа, бу оккун охсо сылдьар эбиккин дуу?
Оҕонньор билбэт дьоно кэлбиттэрин көрөн тохтообута. Хотуурун отунан сотон баран, чугаһаан кэлбитэ. Ыалдьыттар күрүө таһыгар, оҕонньор күрүө иһигэр туран кэпсэтэн киирэн барбыттара. Миитэрэй Аркадийы саҥа көрөрө, оттон Костяны маҥнай эмиэ билбэтэҕэ. Хардары-таары көрүөлүү түһэн баран, Миитэрэй дьэ билэн, Костяҕа туһаайан эппитэ:
Киһи сылгыттан төрөөбөт. Айбыт аҕаҥ бу турабын! Көр!
Ити таба этииттэн, билинииттэн ыалдьыттар күлсүбүттэрэ.
Оттон оннук буолбатах дуо?! Хайа, бу хаһан таҕыстыҥ? Миитэрэй туоһуласпыта.
Субу бүгүн «Ракетанан» тахсан, олорбут сирбин бу табаарыспар көрдөрө сылдьабын, Костя хоруйдаабыта.
Күрүө нөҥүө-маҥаа туран кэпсэтэрин дьэ өйдөөн, оҕонньор кыбылла-кыбылла бэттэх тахсыбыта.
Бэйи, биһиги саатар дьиэ күлүгэр олорон сэһэргэһэ түһүөҕүҥ, диэбитэ уонна чугас турар дьиэтин диэки хардыылаабыта. Кырдьаҕас киһи диэтэххэ, бачча куйааска көлөһүнэ соччо бычыгыраабатах, төбөтүгэр дьахтар былааттааҕа, сырдык ырбаахылааҕа. Хара бараан сирэйэ сонурҕаабыт көрүҥнэнэн, дьиэ күлүгэр олорбута.
Чэ, эһиги эмиэ олоруҥ, диэбитэ. Уонна хас да сыллааҕыта дьиэтэ умайбытын, малын-салын барытын былдьаппытын, бу быраҕыллан турбут дьиэни сөргүтэн олохсуйбутун, Дэбдиргэттэн баран соторутааҕыта кэргэн аҕалбытын сэһэргээбитэ.
Кэргэнэ, кэпсэтиигэ кыттыбакка, дьиэ таһыгар уот отто, ас астыы сылдьыбыта.
Ити кэмҥэ Миитэрэй, быһыыта, уолун, куорат киһитин, холоон көрөн, эппитэ:
Бээрэ, Костя, бу хатыырынан дьиэ таһын далайан көр эрэ, уонна хотуурун ууммута. Костя дьиэ таһын кырпай отун биирдэ-иккитэ кыстаран кырылаппыта. Хотуурун отунан сотон, оҕонньорго төттөрү ууммута. Миитэрэй туох да диэбэтэҕэ. Эбии ибир-сибир кэпсэтэ олорбуттара.
Ити кэмҥэ ыалдьыттары хатыҥыр эмээхсин дьиэҕэ, аска ыҥырбыта. Киирэн кэлбиттэрэ, дьиэ тэрилэ: остуол, ыскамыайка бэрт судургу эбит. Оҕонньор эппитэ:
Бу ыскамыайканы сирэн бырахпыттарын ылбытым. Уорбатаҕым
Оҕонньор Таатта үрэҕэр туулуур эбит. Эмис баҕайы күстэҕи ыһаарылаабыттарын ыалдьыттар сиэмэхтээбиттэрэ. Сайыҥҥылыы сөрүүн чэй испиттэрэ. Дьэ, бу олорон, оҕонньор, уолуттан хайдах олорорун, кэргэнин, оҕолорун, үөрэҕин-тойун да ыйыталаспакка (ону дьонтон истибит буоллаҕа), бэйэтэ аҥаар уһугуттан кэпсии, сэһэргии олорбута. Балачча уһуннук олорбуттара. Кэлин уһугар ыалдьыттар тотон, махтанан остуолтан турбуттара. Айбыт аҕатын ис сэбэрэтин сэгэтэн көрдөрөрүн иһин, оҕонньор балачча уһун кэпсээниттэн сороҕун аҕаллахха маннык:
Элбэх оҕолоох буолан, бөһүөлэккэ симиллибэккэ, субан сүөһү көрөн, наар тэйиччи баар Балаакканан, Ынахсытынан олохсуйбутум. Оҕолору аһатаары тайахтыырым. Хата, Байанайым кэмиттэн кэмигэр син өлүүлүүрэ. Оттон балыгы, күстэҕи, мундуну туулуурум, быспат этим. Ону таһынан кэм ынахтаах, үрүҥ астаах буоллахпыт.
Эрдэ кэргэннэнэр үчүгэй эбит оҕолоруҥ сотору улааталлар, туһа дьоно буолаллар. Эн курдук үөрэҕи батыспаталлар да, бары иннилэрин көрүнэр үлэһиттэр, уолаттар сылгыһыттар, тиэхиньикэҕэ да сыстаҕастар. Оту-маһы кыайа-хото булунар дьон. Инньэ гынан кырдьар сааспар көмөлөрө элбэх.
Эн, Костя, кэллиҥ да, илин дойдугар тута кэриэтэ ааһаргын истэбин. Наһаа дойдумсах киһи үйэтэ кылгас буолар Уонна онно киһи олорботоҕо ырааппыт, өтөхсүйбүт сиргэ тоҕо бара тураҕын? Тугу көрөөрү? Мин дойдубуттан тэйбитим түөрт уонча сыл буолла да, бара сылдьар санаам суох (Итини Миитэрэй, арааһа, бэйэтин уонна Костяны харыстаан этэр быһыылаах).
Эн тоҕо элбэҕи суруйан, бэчээттэтэн испэккин? Мин көрүүбэр, эн ситэ үлэлээбэккэ сылдьаҕын. Ону-маны түбэстэхпинэ ааҕабын Алта кылаас үөрэхтээх буоллаҕым (Ити аата оҕонньор уолун туһунан син билэ, ааҕа сылдьар эбит).
Айылҕа хамсыырын-харамайын кэтээн көрдөххө, бэл үрэх балыга өйдөөх курдук. Бараайыны туора биир сиринэн наар илимниир буоллахха, төннүү балыга илимҥэ киирбэт. Чүөмпэтигэр төннөн, кыстаан хаалар. Оттон ол сиргиттэн арыый аллара үттэххинэ, эмиэ туппутунан барар.
Сэриигэ бастакы ыҥырыыга барбытым. Онно да хас да оҕолооҕум. Онон өлөр баҕам суоҕа, байыаннай үөрэххэ, фроҥҥа барбакка, балачча уһуннук сылдьыбытым. Өйдөөн көрбүтүм, кэнники турбуттары элэниэйкэ курдук маһынан быһа анньан, «инникилэр фроҥҥа аттанаҕыт, кэнникилэр хаала түһэҕит» дииллэр эбит. Мин, ону өйдөөн, үксүгэр кэнники өттүгэр туран иһэбин. Ол иһин кыайтарыы, чугуйуу кэмигэр тута барбаккабын, арыый уһаан, арааһа, ордон кэллэҕим буолуо Атаакаҕа киирэн иһэн, уҥа илиим тарбахтарын быһа ыттаран госпитальга сыппытым. Ону буоллаҕына, хамандыырым: «Эн, наака, бэйэҥ ытыммыккын, бэрэдиитэлистибэ оҥостубуккун», диэн баайсыбыта. Ама, бэйэм бэйэбин хайдах ытына туруомуй? Көр, кыра үөрэхтээх, нууччалыы аанньа билбэт киһини итинник атаҕастыыр этилэр. Ол иһин туох да мэтээлгэ, наҕараадаҕа түһэрбэтэхтэрэ, бэл бэтэрээн аатын ылбытым да аҕыйах сыл буолла Биһиги, бастакылар, чугуйуу кэмигэр түбэһэммит, өлбөтөхпүтүгэр баһыыба, наҕараада туһунан оччолорго өйгө да суоҕа. Балыйдаллар да, хайыахтарай, бааһырбытым быһыытынан дойдубар ыыппыттара Уот сэрииттэн тыыннаах кэллэҕим дии уонна туох наада? Кэлин оҕолор туруорсан бэтэрээн оҥорбуттара
Ити курдук уһуннук кэпсэтэн, тахсан быраһаайдаһан, Аркадийдаах Костя баран иһэр сирдэригэр ааспыттара. Балачча тэйэн иһэн, Аркадий эппитэ:
Дьэ, Костя, хайдах да мэлдьэһиннэрбэт биир түгэн баар ол куоласкыт тембрэ. Адьас үүт-үкчү! Онон, чахчы, айбыт аҕаҥ эбит!
Дорҕоону чинчийэр композитор идэлээх Аркадий Самойлов ити этиитэ Костяҕа Миитэрэй айбыт аҕата буоларын чиҥник ытаһалаабыта.
Кэлин Миитэрэй, куоракка киирэ сылдьан, Костяҕа эппитэ:
Эн мин ааппын ылыммаккын дуо?
Онуоха Костя быһаччы хардарбыта:
Миитэрэй, бырастыы гын, эн миигин ииппэтэҕиҥ. Эн ааккын ылар кыаҕым суох. Оннооҕор биир сааспыттан бачча буолуохпар диэри ииппит-аһаппыт аҕам Уйбаан аатын да ылыммакка сылдьабын. Ылыннарбын киниэнин ылыныам этэ Төрүүрүм саҕана аҕам аатын халлаантан түһэрэннэр, «Дьөгүөрэбис» буола сылдьабын. Уларыппаппын Хайдах ааттаабыттарынан хааллын!
Миитэрэй «һы!» эрэ диэн хаалбыта, салгыы саҥарбатаҕа.
Кини «сүүс сааспар адьас тиийэбин» дии сылдьан, тоҕус уон тоҕус сааһыгар эмискэ нукус гынан хаалбыт. Оҕолоро, сиэннэрэ уҥуоҕун туппуттар. Костя иһиттэр да, көмсө барбатаҕа
Өлүөн иннинэ оҕонньор олоҕун түмүктүүрдүү оҕолоругар эппит сурахтааҕа: «Эһигини киһи гынаары элбэхтик түбүгүрдүм. Харым күүһүнэн улаатыннардым. Үп-харчы кырыымчык буолан, эһигини үрдүк үөрэхтээбэтим. Ону баалаамаҥ Арай биир уол оҕону түбэлтэҕэ үөскэппитим үс үрдүк үөрэҕи бүтэрбит дииллэр. Убайгытын кытта билсэр буолуҥ. Онон син биир үөрэхтээх уоллаахпын диэн бу орто дойдуттан барыам буоллаҕа»
Костя да, кырдьык, сылгыттан төрөөбөтөҕө, кини да атыттар курдук айбыт аҕалаах эбит.
МЭҺЭЙДЭЭҺИН
«Курашов» теплоход Даркылаахтан турбута балачча буолла. Элиэнэ эбэбит, сааскы халаанынан дэбилийэн, сорох арыылары үрдүнэн охсон, бэс ыйынааҕы үрүҥ былыттардаах күөх халлааны урсунугар түһэринэн, киһини эрэ абылыырдыы нэлэһийэр. Бэл өрүскэннээх сүүрүгэ хайа диэки устара да биллибэт курдук. Ол эрээри дьураа буолан көстөр от күөҕэ кытыллар нэстик, оттон чээлэй күөх иирэлэрдээх арыылар чугаһынан элэҥнээн ааһалларын умсугуйа одуулуу турар Костя билэр кинилэр айаннара сүүрүк хоту. Бу Элиэнэни таҥнаран, ыкса киэһэ Аллан төрдүгэр тиийиэхтээхтэр уонна таас кытылларын кыһарыйа харылыы устар төрөөбүт өрүстэрин өксөйүөхтээхтэр. Оччоҕо айаннара биллэ бытаарыа.