б) в именительном падеже множественного числа: раннія ўсходы, васьмідзесятыя гады, вісячыя лямпачкі, праспяваныя песні. гэтыя хаты, некаторыя суседзі, шырокія грудзі;
в) в родительном и дательном падежах единственного числа: учарашняга снегу, сённяшняму дню, трэцяга чысла;
г) в творительном и предложном падежах единственного числа: зімняй парой, трэцяй групай, у вясенняй песні, у сіняй сукенцы (в синем платье).
В письменной речи в соответствии с правилами склонения различаются безударпые окончания существительных мужского и среднего рода творительного падежа единственного числа и дательного падежа множественного числа: аленем - аленям, мядзведзем - мядзведзям, вяселлем (свадьбой) - вяселлям, званнем - званням, пытаннем - пытанням.
В устной речи произношение [э], [а] в заударных слогах неустойчивое, и, согласно большинству рекомендаций по орфоэпии, здесь допустимо произносить звук, в большей или меньшей степени приближающийся к [а]: званням, пытанням, вяселлям и т. д. Во всяком случае на слух приведенные выше пары слов различаются плохо.
СЛОВА И ВЫРАЖЕНИЯ
Запомните названия месяцев: студзень, люты, сакавік, красаві к, май, чэрвень, ліпень, жнівень, верасень, кастрычнік, лістапад, снежань.
Запомните дни недели: панядзелак, ауторак, серада, чацвер, пятніца, субота, нядзеля.
Тыдзень - семь дней от панядзелка до нядзелі включительно. Рабочы тыдзень - 5 или 6 рабочих дней. В русском языке слову тыдзень соответствует неделя. По-белорусски нядзеля - воскресенье.
Будзень, будны дзень - обыкновенный рабочий, не праздничный, не выходной день.
Выхадны, выхадны дзень - нерабочий день, день отдыха. Выхадны - обычно употребляется в значении существительного: У выхадны можна пайсці ў лес.
Святочны дзень - праздничный день.
Гадзі на - единица измерения времени, одна двадцать четвертая часть суток, 60 минут, по-русски час. С русским словом година сохранилась общность благодаря выражениям типа: ліхая гадзіна, чорная гадзі на.
Цэлая (добрая) гадзіна - битый час.
Час - время: час ідзе, колькі часу? (сколько времени?), усяму свой час; пора: да гэтага (таго) часу (до сей (той) поры); срок: да таго часу (к тому времени), надышоў час (подошло время).
Мінута - единица измерения времени, одна шестидесятая часть гадзіны, 60 секунд. Являясь по происхождению интернациональным словом, совпадает во всех своих значениях с русским словом.
Хвіліна - то же, что и минута во временном значении. Полными синонимами являются выражения 5 мінут и 5 хвілін: Можна вас на мінутку? Можна вас на хвілінку? Как обозначение промежутка времени чаще употребляется мінута, как обозначение краткого момента времени - хвілі на.
Секунда - единица измерения времени, одна шестидесятая часть минуты.
ТЕКСТ
Мой родны кут, як ты мне мілы!..
Забыць цябе не маю сілы!
…Вось як цяпер, перада мною
Ўстае куточак той прыгожа,
Крынічкі вузенькае ложа
І елка ў пары з хваіною,
Абняўшысь цесна над вадою,
Як маладыя ў час кахання,
Ў апошні вечар раставання.
І бачу лес я каля хаты,
Дзе колісь весела дзяўчаты
Спявалі песні дружным хорам,
3 работ ідучы позна борам.
Нясліся зыкі песень здольных,
Ў лясах раз-пораз адбівалісь,
І і м узгоркі адклікалісь,
І радасць біла ў песнях вольных.
А хвоі, елкі векавыя
Пад зыкі песень маладыя
Маўчком стаялі ў нейкай думе,
І ў іх ціхусенечкім шуме
Няслось вячэрняе маленне
Ўгару, святое аддаленне.
Каля пасады лесніковай
Цягнуўся гожаю падковай
Стары, высокі лес цяністы.
Тут верх асіны круглалісты
Сплятаўся з хвоямі, з дубамі,
А елкі хмурымі крыжамі
Высока ў небе выдзялялісь,
Таемна з хвоямі шапталісь.
Заўсёды смутныя, бы ўдовы,
Яны найбольш адны стаялі,
І так маркотпа пазіралі
Іх задуменныя галовы!
Лес наступаў і расступаўся,
Лужком зялёным разрываўся;
А дзе прыгожыя загібы
Так міла йшлі каля сядзібы,
Што проста і мі б любаваўся.
А знізу гэты лес кашлаты
Меў зелянюсенькія шаты
Лазы, чаромхі ці крушыны,
Алешын ліпкіх, верабіны.
(Я. Колас)
Лексический комментарий к тексту
мець - иметь. Спрягается я маю, ты маеш, ен (яна, яно) мае, мы маем, вы маеце, яны маюць
крынічка - родничок
елка - следует запомнить, что в литературном языке закрепилась форма с начальным [е], а не [о] (ё)
хваіна - сосна (отдельное дерево), ударение не соответствует литературной норме, правильно хваіна Здесь, вероятно, под влиянием диалектной речи. Чаще в белорусском языке употребляется слово сасна
абняўшысь - форма возвратной частицы ся с редукцией гласного, которую широко использует Якуб Колас, не закрепилась в качестве допустимой литературной нормы. Обычное употребление - абняўшыся
каханне - любовь
бачыць - видеть
колісь - когда-то
зыкі ед. зык - резкий звонкий голос
здольны-диал. веселый, удалой
пасада - здесь: усадьба
гожы - красивый
крыж - крест
таемна - таинственно
смутны - грустный, печальный, унылый
маркотна - печально, грустно, тоскливо
пазіраць - посматривать, смотреть
прыгожы - красивый, изящный
йшлі - здесь в написании передана особенностьпроизношения:
после слов, оканчивающихся на гласный, і часто произносится как [й] кашлаты - мохнатый, косматый, лохматый
алешына - ольха
верабіна - диал. рябина
Упражнения
1. Расставьте ударения в словах, в которых есть буква е (ё) или я. В каждом случае объясните их написание. Выпишите слова, в которых я написано после ударения.
Неспадзяваны мароз, раптоўна наваліўшыся на Палессе пасля некалькіх ціхіх і мяккіх дзён на сходзе зімы, пратрымаўся нядоўга. Надвор'е змянілася адразу. Паветра стала цёплым і лагодным, а над далечамі балот і палёў звісла сінеча-смуга - адзнака цяпла і адлігі. Асеў глыбокі снег па лясах і балотах. Жычліва калыхнуў паўднёвы вецер настыўшыя галіны, атрос засеўшыя на іх белыя снежныя пакровы, з песняю на веснавы лад прайшоўся над акачанелымі хмызнякамі і весцю аб вясне шаргануўся па саламяных стрэхах сялянскіх хат. Весялей зірнулі на свет вызваленыя ад холаду дрэвы, радасна адгукнуліся густым шумам на павевы цёплага ветру. Заплакала зіма пад капяжамі мільёнамі слёз. Размяклы, працяты вадою снег гурбінамі папоўз з саламяных стрэх, трывожным шэптам парушаючы цішыню, а на вуліцах і дарогах пачалі выступаць жаўтавата-мутныя лужыны, і рушылі ў свае дарогі першыя веснавыя ручайкі-перавальчыкі. Гімнамі вясне зазвінелі звонкія песні жаваранка ў… У тысячах з'яў заўважалася набліжэнне вясны, вясны ранняй і дружнай.
(Я. Колас)
2. Списывая, вставьте пропущенные буквы е (ё), я.
Жыў л… снік со сва…й л…снічыхай каля завадзі ціхай. (А. Куляшоў) Уздз…рта… ветрам, шам… тала на суседн…й страс… салома пад цв…рдым голл…м голых ігруш. (К. Чорны) С…род в…расоў сям-там чырванелі зоркі дзікай гваздзі кі, сінелі л…сныя званочкі, жаўц…лі суквецці б…ссмертніку. (М. Лынькоў) Н…хай звон… ць, пакуль ахвоту згон…ць. (Прыказка) Нашаму ц…ляці дав… лос… ваўка спаймаці. (Прыказка) А недз… далёка ў цёплым туман… зазыўна гудуць ц…гнікі. (П. Панчанка) І людзі, якія пац…мнеўшымі тварамі гл…дзелі на …го і п…рагл…даліся між сабою, сочачы за …го паводзінамі, раптам прасв…тлелі не…к. (М. Лынькоў) Хваліць ён м…не н…шмат. (Я. Брыль) На такой гаспадарцы, як наша, зімой работы н… шмат. (Я. Брыль) У гаманлівым людскім патоку ён памалу ішоў, куды ішлі ўсе, па п… роне, уздоўж вакзала, праз м…талічны… веснічкі на прывакзальную плошчу. (В. Быкаў) А з вечара было зорна, мес… чна. (К. Чорны) Сведкай быў …му мес…ц"што узняўся вышэй в…рхавін, як маўчалі цымбалы і дзес…ць, і дваццаць, і сорак хвілін. (А. Куляшоў) Скрыпелі сані і галёкалі звонкі… жаночы… галасы, падганяючы кон…й. (1. Мележ)
3. Спишите, вставляя пропущенные буквы я или е.
П…рон, с…зон, л…мантаваць, тыс…ча, загл…дзіцеся, ц…гавіты, забл…яце, поз…x, зам…ць, пам…ць, с…мнаццаць, дзев…ць, дзес…ць, …прука, ап…тыт, …ршыцеся, …рлычок, кал…жанка, закл…йміце, п…нал, біл…цёр, вын…ньчыце, ал…горыя, К…тлінская, вас…мнаццаць, м…тодыка, Прып…ць, …ўропа, закл…няце, Н…красаў, Напал…он, бал…рына, м…тафара, ц…гнікі, …сянёвы, св…ткаваць, Арг…нціна, Вал…нціна, мес…ц, зав…зь, ма…нез, Б…тхов…н, ве…лка, высв…тліць, з…ніт, м…даль, в…лізарны, …фрэйтар, с…ржант, г…н…рал, п…дагог, с…л…ні н, с…ляне, м…тро, н…даядацъ, н…добра, аб… зболіць, аб…ззброіць, б…склапотны, н…добраякасна, г…рой, …чменны, кал…ндар, л…г…нда, п…цім…тровы, ц…мнаваты, кал…ндары.
4. Поставьте в творительном падеже единственного числа и запишите следующие существительные.
Хваля, доля, радыяцыя, станцыя, лазня, песня, вішня, сотня, нядзеля, Таня, будучыня, бабуля, скроня, ціхоня, хвоя, таполя, Марыля, вяргіня.