К непарным относятся также [л], [л'], [м], [м'], [н], [н’], [р], [й]. Как и перед [в], [в'], перед этими согласными глухие и звонкие согласные различаются, сравн.: сляпіць (слепить) и зляпіць (слепить, изваять), (они) сняць (видят во сне) и зняць (с должности), б'юць [бйуць] и п'юць [пйуць], смялець (отсмелы) и змялець (стать мелким) и т. д. Важнейшей особенностью этих звуков является их тенденция к употреблению в соседстве с гласными. Отступлений от этой тенденции немного. Это мсцівец (мститель) и все однокоренные с ним слова, стогн (стон), гімн и некоторые заимствования: рэзерв, нерв, В'етнам, спектакль, ансамбль, міністр. В разговорной речи в словах типа спектакль, міні стр, стогн часто появляется в конечном сочетании согласных краткий гласный: [м'ін'істр], [с'п'ектакл'], [стогн]. В некоторых словах он закрепился и как литературная норма отражается на письме: горан из горн, дзёран из дзёрн, бабёр из бобр и т. д. В ряде слов наблюдается отпадение непарных согласных. Таким образом образовались литературные боязь, жандар, Мсціслаў, жораў. В подобных случаях возможны и иные преобразования, сравн.: Заслаўе из Заслаўль, непрыязнасць вместо непрыязь и т. д.
Тенденция к избежанию сочетаний с непарными по глухости-звонкости в конце слов во многом обусловливает и появление окончаний - аў, -яў в родительном падеже множественного числа: коўдра (одеяло) - коўдраў из-за почти невозможности формы коўдр, выдра - выдраў, лазня - лазняў, багна (трясина, болото) - багнаў, урна - урнаў, чапля (цапля) - чапляў и т. д.
Своеобразие звуковому облику белорусских слов придает наличие приставок з- и ад- перед [в], [л], [р], [м], [н], [й]: адвага (отвага), адліць (отлить), адрамантаваць (отремонтировать), адмыкаць (отмыкать), аднавіць (восстановить), ад'ехаць (отъехать), звязаць (связать), зліць (слить), зрабіць (сделать), змарыцца (устать), зняць (снять), з'ехаць (съехать). То же и в позиции перед гласными: адасобіць (обособить), адарваць (оторвать), зэканоміць (сэкономить), зыходзіць (исходить).
СЛОВА И ВЫРАЖЕНИЯ
Урач, доктар, лекар - врач.
Урачыха, доктарка, лекарка - врачиха.
Лячэбны - врачебный.
Урачэбна-кансультацыйны - врачебно-консультационный.
Медыцынскі - медицииский.
Хуткая дапамога - скорая помощь.
Медыцынская сястра, медсястра - медицинская сестра, медсестра.
Хворы - больной; хворы на язву страўніка, грып, сухоты - больной язвой желудка, гриппом, туберкулезом.
Я хварэю на сэрца, на ныркі.- У меня болит сердце, почки.
Хварэць жыватом, сэрцам - болит живот, сердце.
У мяне баліць галава, жывот. - У меня болит голова, живот.
На што вы скардзіцеся? Што вас турбуе? - На что вы жалуетесь? Что вас беспокоит?
У мяне насмарк (катар), частая чыхаўка, кашаль, баліць у грудзях. - У меня насморк, частое чихание, кашель, болит грудь.
Удыхніце глыбока, затым выдыхніце. - Вдохните глубоко, потом выдохните.
Адкрыйце рот. - Откройте рот.
Якая ў вас тэмпература? - Какая у вас температура?
Вось рэцэпт. Будзеце прымаць лякарства па сталовай лыжцы нашча. - Вот рецепт. Будете принимать лекарство по столовой ложке натощак.
Вы павінны паляжаць у ложку. - Вы должны полежать в постели.
На што вы хварэлі ў дзяцінстве? - Чем вы болели в детстве?
Шкарлятына - скарлатина.
Краснуха - краснуха.
Жаўтуха - желтуха.
Запаленне лёгкіх - воспаление легких.
Атручэнне - отравление.
Страціць прытомнасць - упасть в обморок.
Апёк - ожог.
Пухліна - опухоль.
Сардэчны прыпадак - сердечный приступ.
Болепатольны сродак - болеутоляющее средство.
ТЕКСТ
Саманадзейны Конь
Меў нейкі Селяні н мізэрнага Каня -
3 сабаку можа, так, мо, з добрае шчаня.
Малому веліччу быць хочацца заўсёды, -
У мацеры-прыроды
Такі спрадвеку ўжо закон.
Так вось і гэты Конь…
Яно не ганьба хоць - сабе дабра жадаць,
Але ў Каня ўжо, як відаць,
Жаданне ў манію вялічча перайшло.
І стаў ён скардзіцца на ўсё сяло:
І "і-га-га", і "і-го-го!" -
Хамут нібы не для яго.
- Я сам, - іржэ, - такі каніска,
А вось хамут, дык жарабячы блізка -
Не засупоніўшы, і то ён нават цесны:
Ні ўлезці мне ў яго, ні вылезці - хоць трэсні!
У горад Селянін прыехаў на кірмаш.
І вось убачыў тут асілак наш,
Што грузныя ламавікі
Пудоў на сто вязуць мукі.
- Ну вось цяпер ці бачыш ты, -
Пытае ён гаспадара, -
Якія ў коней хамуты?
Табе б купіць даўно пара
Хоць трошкі большы для мяне,
І я б за іх цягнуў тады ўдвайне:
Не сто пудоў, а цэлых дзвесце.
Тут, каб Каню свайму давесці,
Што гэта глупства і мана,
Каб выгнаць, зноў жа, наравы
3 дурной канёвай галавы,
Той гаспадар і просіць фурмана,
Каб ён у воз вялікі свой запрог яго каняку.
Фурман гатоў за пэўную падзяку, -
Асілак наш ужо ў вялікі м хамуце.
Ахвоты той хамут хоць шмат яму паддаў,
Але тут здарыўся скандал:
Пралезлі праз хамут канёвы персі й ногі,
І затрымаўся ён аж ледзь на жываце.
А тут яшчэ пракляты воз
І з месца не скрануць - як да зямлі прырос.
І просіць у бядзе наш дурань дапамогі.
3 тае пары другога хамута
Не патрабуе Конь ніколі;
Свайго яму якраз даволі,
Хамут стаў - проста любата.
Мне часта крыкуны мільгаюць у вачах -
Да славы прагныя, ды вузкія ў плячах.
(К. Крапіва)
Лексический комментарий к тексту
шчаня - щенок
велі ч - предмет очень больших размеров, громадина, махина
спрадвеку - нспокон веков
ганьба - порок
жадаць - желать,
жаданне - желанне
скардэіцца - жаловаться
нібы - будто бы
каніска - очень большой конь
нават - даже
асілак - богатырь, силач, часто встречаетсяв народных сказкахдля названия доброго сильного героя
гаспадар - хозяин
давесці - доказаць, показать
мана - ложь, вранье
наравы - обычно употребляется только в ед. ч.: нораў -нрав, норов
фурман - кучер, возница
пэўная падзяка - определенная благодарность
ахвота - охота, желание
здарыцца - случиться
затрымацца - задержаться
ледзь - едва, еле
скрануць - сдвинуть
дапамога - помощь
даволі - достаточно
прагны - жадный