Лыжка - ложка; лыжачка - ложечка; лыжка дзёгцю у бочцы мёду.
Відэлец - вилка.
Шклянка - стакан; бура ў шклянцы вады.
Бутэлька - бутылка; бутэлька соку.
Сурвэтка - салфетка; абвязацца сурвэткай - повязать салфетку.
Салянка, сальніца - солонка.
Цукарніца - сахарница; шкляная цукарніца - стеклянная сахарница.
Кубак - чашка, кубачак - чашечка (вид посуды).
Куфель - пивная кружка.
Конаўка - кружка для питья.
ТЕКСТ
"Мой родны кут…"
Пражыта, здаецца, мала, а ўжо так прыемна бывае вяртацца думкай да вытокаў нялёгка заробленай сталасці.
Быў час, калі ад хараства жыцця патрабавалася нямнога. Каб салодка размарыцца, вясковаму хлапчаняці дастаткова было прыціхнуць каля плоту, уталопіцца ў дзівосныя ўзоры сівога моху на штакеціне… Калі ж здараўся часам выпадак такой незвычайнай важнасці, што на траву, у сферу тваіх магчымасцей, звальваўся з гнязда толькі што апераны верабейчык, - шчасце не мела граніц!..
Навокал быў зусім невялікі свет жывых істот і рэчаў, якія я ўмеў назваць. Кожны новы прадмет, новы голас жывой істоты - проста жыццё, якому і за межамі майго далягляду, як адчуваў я падсвядома, не было ні канца ні краю Адтуль у кружок мае жыццёвай прасторы безупынна прыходзіла нешта новае, што з часам адкрывала сваё імя.
Разам з новай птушкай ці кветкай прыходзіла новая песня ці казка.
Сярод мноства прыгожых прыйшла неўпрыцям і такая, дзе мой вясковы аднагодак збіраўся першы раз у школу, а бацька наказваў яму быць старанным.
Не то казка, не то песня. Прыйшла - са слоў старэйшага брата - і адразу знайшла ў маім сэрцы ўтульнае месца.
А неўзабаве і я надзеў шарачковую торбачку з букваром і грыфельнай дошкай. Бацькі, які тым часам выплятаў бы на калодцы лапаць, ужо не было. Маці сама дала наказ быць не горшым, чым дзеці ў добрых людзей. Рэшту сказала казка:
А старанны будзеш
Да навукі здатны -
Я прадам кароўку
І кажух астатні…
(Я Брыль)
Лексический комментарий к тексту
здавацца - казаться
прыемна - приятно
вяртацца - возвращаться
выток - исток
сталасць - зрелость, солидность
калі - когда
хараство - красота, краса, прелесть
плот - забор, изгородь
уталопіцца - упереться взглядом уставиться, чаще утаропіцца
дзівосны - дивный, изумительный, чудесный, причудливый
штакеціна, лит. штыкеціна - поперечная планка в садовой ограде
здарацца - случаться
выпадак - случай
незвычайны - необыкновенный, необычный, непривычный
магчымасць - возможность
зусім - совсем
істота - существо
рэч - вещь
далягляд - кругозор
адчуваць - чувствовать
падсвядома - подсознательно
безупынна - безостановочно, беспрерывно, непрерывно
мноства - множество
прыгожы - красивый, изящный
неўпрыцям - незаметно, неприметно
старанны-старательный, усердный, примерный
утульны - уютный, укромный
шарачковы - сермяжный
рэшта - остальное, остаток
здатны - способный, пригодный, подходящий
Упражнения
1. Выпишите из приведенного ниже текста слова, в которых согласные перед согласными должны произноситься мягко. Подчеркните эти согласные.
Пасвятлела… 3 кожнай хвілінай усё ясней і выразней пачалі выплываць або нечакана з'яўляцца ў полі зроку разбітая тэхніка на шашы, падсечаныя пад корань дрэвы, прыпушаныя снегам скрынкі ад снарадаў, варожыя каскі… Але гукі, што мяне ўстрывожылі, ішлі не ад гэтага ўбачанага - і яны не спыняліся, працягвалі прыгнятаць душу…
Выпадкова я зірнуў угару.І, увесь працяты агнёвымі дрыжыкамі, нібы абмёр… Вось адкуль ідуць незразумелыя, пяклівыя гукі…
(І. Мележ)
2. Ниже записан текст так, как в нем следует произносить мягкие согласные. Запишите его в соответствии с правилами орфографии.
У час касьбы, калі зацьвітаюць надрэчныя лугі, калі набліжаецца час сенакосу, гудзець пачынаюць і плечы, і рукі. У снах маіх конікі звоняць і косы. І нат электрычныя ўспышкі начамі і рознакалёрнай рэкламы праменьні здаюцца агеньчыкамі, сьветлячкамі ў гмахах-стагах нарачанскага сена. Напэўна, нашым песьням лёс падараваў вітальную сваю няўрымсьлівую сілу, настоеную на цяністым шуме траў, на водары малі н, крушын і жывасілу. Таму няма патрэбы ў звон набатны біць, калі пасьля грымот і навальніц прадвесьніх пабачыце ўзарваны брук ля камяніц жывымі, маладымі парасткамі песьні.
(М. Танк)
3. В басне Я. Купалы мягким знаком обозначено мягкое произношение согласных перед согласными. Запишите этот текст в соответствии с орфографическими правилами.
Асёл, убачыўшы ў вадзе
У крынічнай свой асьліны цень,
Зьдзівіўся, стаў, далей не йдзе.
Глядзіць, ды думае, як пень.
Які тут чорт намаляваў
Мяне інакшым, як я ёсьць?
Такія вушы падаваў,
Так пакрывіў на сьпіне косьць!
І, каб сябе не аглядаць
Ды разагнаць сваю нуду,
Ён капытом давай мяшаць
3 гразёю чыстую ваду.
Урок 9
ГЛУХИЕ И ЗВОНКИЕ СОГЛАСНЫЕ
Звонкие и глухие согласные звуки образуют 11 соотносительных пар: [б] - [п], [бь] - [пь], [д] - [т], [дзь] - [ць], [з] - [с], [зь] - [сь], [ж] - [ш], [дж] - [ч], [г] - [х], [г] взрывной - [к], [дз] - [ц]. Они часто противопоставляют слова перед гласными: бас - пас, біць - піць, дамоў - тамоў, дзень - цень, каса - каза, ножак (ножек) - ношак, хаджу - хачу, гадавы - хадавы, дзын-(дзын) - цын(к), гонт(а) - (на)конт. Парные отношения между этими звуками возникают в связи с тем, что в произношении в конце слова, перед звонкими и глухими согласными они часто совпадают в одном звуке или возможен либо только глухой, либо только звонкий согласный. Так, если в творительном падеже единственного числа различаются не только на письме, но и в произношении слова грыбам и грыпам, то в именительном падеже они звучат совершснно одинаково [грып]. Схематически это можно показать следующим образом:
грыбам /грыпам - [грып], что на письме соответствует словам грып или грыб
Точно так же:
каза/каса - [кос] = кос или коз
казак/касак - [каска] = каска или казка
ножак/ношак - [ношка] = ношка или ножка и т. д.
Перед звонкими согласными возможны только парные звонкие: касіць - [казьба] касьба; прасіць - [прозьба] просьба; малаціць - [маладз'ба] малацьба; лічыць - [л'іджба] лічба. Перед глухими согласными и в конце слова в произношении возможны только глухие: марозіць - [марос] мароз, [ксёнц] ксёндз, [атшл'іфавац'] адшліфаваць.
В орфографии относительно передачи на письме звонких и глухих согласных принято правило, как и в русском языке: чередование звонких и глухих согласных не передается на письме - обозначастся тот звук, который ясно слышится в однокоренных словах или в подходящей форме этого же слова в положении перед гласным. Чтобы правильно выбрать букву для обозначения парного глухого или звонкого звука, необходимо изменить слово в соответствии с его значением таким образом, чтобы после сомнительного согласного появился гласный. Например, если услышано [кос], то необходимо, прежде чем записать, выяснить по контексту, о чем идет речь: о козе или косе. Только после этого можно сделать правильную запись. Если слышится [с'н'ех], [раз'ба], [проз'ба], то необходимо записывать снег, разьба, просьба, ибо перед гласными имеем снегу, рэзаць, прасіць.
Значительное количество согласных в белорусском языке не составляет пар по глухости-звонкости. В отличие от русского языка таких пар не составляют согласные [в] и [ф], [в'], и [ф']. Согласные [в] и [в'] никогда не оглушаются, ибо в конце слов и перед согласными они превращаются в губно-губной [ў]: ка-рова - кароў, трава - траўка, певень (петух) - пеўня. Перед [в] и [в'] глухие парные согласные не озвончаются: сведка (свидетель), твор. Вследствие этого, как и перед гласными, перед [в] и [в'] глухие и звонкие согласные сохраняют свои качества и различают слова, сравн.: двор и твор (произведение), свіснуць (свистнуть) и звіснуць (свиснуть). Звуки [ф], [ф'], будучи по своей природе глухими согласными, в белорусском языке перед звонкими согласными не встречаются, за исключением слова Афганістан и родственных афганец. афганка, афгані, которые в разговорной речи обычно звучат [аўган'істан], [аўган'ец], [аўганка], [аўган'і] с превращением [ф] в [ў]. Звонкие согласные перед [ф] и [ф'] оглушаются: адфрэзераваць [атфрэз'еравац'], сфальшывіць, падфарбаваць [патфарбавац'].