Багатаайыскай Рафаэль - Алмаас уонна хара дьай стр 3.

Өр гыммата, үс мас дьиэ турар кэҥэс тэлгэһэтигэр тиийэн кэллэ. Борогоновтаах дьиэлэрэ тэлгэһэ ортотугар турар. Тэлгэһэ аанын аттыгар турар дьиэ ойоҕоһуттан ханнык эрэ ыт, сүрэҕэлдьээбиттии, «моҥ» диирэ иһилиннэ. Иччилэригэр «харабыллыыбын, баарбын, барытын билэ-көрө сытабын» диэн биллэрээри муҥнанан эрдэҕэ буолуо.

Абаҕата дьиэтигэр соҕотох эбит. Кинигэ-кумааҕы өрөһөлөммүт остуолуттан туран, мэлдьи буоларыныы, эрилкэй харахтара үөрүү уотунан чаҕылыһан:

 Хайа, кэпсээниҥ бөҕө?  диэбитинэн көрүстэ.

Остуол тардан элэгэлдьитэ оҕуста. Курбалдьыйан, билигин даҕаны лаппа сэнэх. Төрүкү тыҥа ыарыһах киһи диэтэххэ, кытаанахтык тулуктаһан сылдьар. Ыалларга аҕыйах сыллаахтан бэттэх тэнийэн, киэҥ биһирэбили ылбыт холодильниктан биэс сулустаах ханньаагы таһааран, кыра үрүүмкэлэргэ кутта. Бэйэтэ биир үрүүмкэттэн ордугу хаһан да испэт идэлээх. Биирдэ хаһыатчыт доҕотторо кэлэн маанылата сырыттахтарына, ачыкылаах, ньалҕаархай баттаҕын хаҥас диэки ньылаччы тарааммыт, төтүгүрэс саҥалаах молойбут киһи: «Ыстапаан, эн бу туруорар биир иһит күндү арыгыҥ харчытыгар үс «Москуобускайы» ылбытыҥ буоллар, быдан үчүгэй буолуох этэ. Эбэтэр Испиир Уйбаанабыһы»,  диэн баран, дьэ, хайдах курдук эттим диэбиттии, дьоннорун диэки олоп-чолоп көрүтэлээн кэбиспитэ. Онуоха абаҕата бэрт холкутук: «Оннук гыныахпын сөп этэ. Ол эрээри, дьон арыгылааһын курдук ыарахан кэмэлдьигэ ылларыахтарын, убаныахтарын баҕарбаппын»,  диэбитэ Михаил мэйиитигэр хаһан да умнуллубаттык суруллан хаалбыт. «Лучше меньше, да лучше» диэн абаҕата сөбүлээн туттар этиитэ кини олоҕун биир сүрүн эркээйитинэн буолбута. Улуу Ленин суруйууларыгар ити курдук ааттаах, үлэҕэ-хамнаска, олоххо-дьаһахха каадыр уһулуччулаах суолтатын туһунан ыстатыйа баарын кэлин институкка үөрэнэ сылдьан билбитэ.

Михаил кэпсээнин истэн баран, абаҕата эппитэ:

 Чэ, бэрт. Миниистирдэр Сэбиэттэриттэн Степанов эйигин эркин курдук эрэнэрэ олус үчүгэй. Кэскиллээх, инникилээх салайааччы диэн көрөбүн, саныыбын. Аны, обком тойоно чопчу тугу сүбэлээбитин сөбүлүү иһиттим. Убай буоларбынан, олоххо билбиппэр олоҕуран, итиннэ кыра эбэрдээхпин. Бииргэ үлэлээччилэргин бэйэ дьоно уонна таһырахтар диэҥҥэ араартаама. Сүрүн айдаан хаһан баҕарар хайдыһыыттан тахсар. Мин, эдэрбэр улахан оройуоннарга үлэлээбит буолан, итини эппинэн-хааммынан билбитим. Ийэ-аҕа диэн уустаһыы уонна дьадаҥы-баай диэн хайдыһыы холбоһуктааһын саҕана, өрт уотунуу өрө күүрэн, миигин тирии курдук талкылаабыта. Онно хайаларын да диэки буолбакка, кырдьыгы кылаан оҥостубутум, тэҥник сыһыаннаспытым. Ол үрдүнэн урукку өттүгэр олус өрө тутуллубуттар, тэҥник сыһыаннаһыыны сөбүлээбэккэ, миигин обкомҥа уонна Киин кэмитиэккэ тиийэ үҥсүбүттэрэ.

 Ээ, ол саҕана буолумуна. Репрессияттан куттанан, былааска бэриниилээхтэрин көрдөрөөрү, киитэрэй киһийдэхтэр хобулаан дьаабыланнахтара дии. Билигин атын быһыы-майгы буоллаҕа  Михаил, соччо-бачча хоҥоруутугар хоннорботтуу саҥаран эрдэҕинэ, Борогонов быһа түстэ.

 Кэбис, доҕоор, наһаа судургутук быһаарыма. Эн ити эдэргэр, дохсуҥҥар оҕустаран этэҕин. Хрущев «ириэриитин» тыына даҕаны сайа охсон эрдэҕэ. Эн биири кытаанахтык өйгөр хатаан кэбис: билиҥҥи киитэрэйдэр өссө эриллэҕэс ньымалардаахтар, уодаһыннаах киириилэрдээхтэр. Холобура, дуоһунаска үүнүөхтэрин баҕалаах карьеристар уонна конъюнктурщиктар саамай үрдүкү тойоттору кытта чугасыһарга бииртэн биир сонун албастары тутталлар. Бииргэ бултууллар-алтыыллар, ол-бу сылтаҕынан дьиэлэригэр ыалдьыттыыллар, бэл, преферанстаан аралдьыталлар.

 Ити, сорох кырдьаҕастар этэллэринэн, үйэ төһө да уларыйдар, былаас төһө да саҥатыйдар, дьон быһыыта-майгыта улаханнык уларыйбат үһү дии. Ону эн туох дии саныыгын?

 Ол кырдьык. Сыл түөрт кэмнээх да, эмиэ хатылана турар. Итиитэ-тымныыта, ардаҕа-хаара, угута-кураана, үүнүүтэ-кэхтиитэ эрэ бэрт кыратык уларыйар. Былаас, политика да сол курдук ээ. Арай ити техника сайдыыта саҥаттан саҥа көрүҥнэринэн солбуллар. Ону батыһа, дьонуҥ да уустугуран истэхтэрэ дии. Ол эрээри, дьон баайгадуолга баҕата намыраабат, иҥсэтин-оботун маҥалайа аччаабат эбит. «Аска чугаһаатахха иҥсэ көбөр» диэн саамай сөпкө эппиттэр. «Аппетит приходит во время еды». Ити алмааһы-көмүһү уоруу эмиэ онно маарынныыр ээ. Тутуллубакка, сатаан уордахтарын ахсын эбии имэҥирэн иһэллэр Үрдэ суох хаһааҕа киирбиттии сананан

 Абаҕам, саамай сөпкө быһаараҕын, мин көмүс бириискэлэригэр үлэлиир кэммэр итини илэ харахпынан көрдүм.

 Эн биир суолтан уһулуччу сэрэниэхтээххин. Түөкүттэр сирэйгэр олус бэртик сыһыаннаһыахтара, оттон кэтэххэр куһаҕаны оҥоруохтара. Быһата, кэтэххиттэн кэрбииргэ тууһугураллара эрэбил. Баллайар баһаам баайга-барыска баҕалаахтар киһи тыыныгар турары даҕаны кэрэйбэттэр. Ити биирэ. Иккиһэ, бэйэлэрин хара санааларын ситиһэргэ араас сидьиҥ ньыманы туттартан туттунуохтара суоҕа. Үрдэ-анна суох холуннарыахтара, ол-бу оҕуруктаах үҥсүүлэри оҥоруохтара, дьону утары кигэн иэдээннээх иирээни тэрийиэхтэрэ. Бэйэм олорбут олохпуттан холобурдаатахпына, миигин «омугумсуйуук», «норуот өстөөҕө» диэн сордообуттарын-муҥнаабыттарын эйиэхэ урут кэпсээн турабын. Улахан политиканан буруйдаан, утарсааччыларын суорума суоллаабыттар элбэхтэр. Атын кыыбаҕанан кыайбатахтар сүрүн куоһурдара политиканан эргинии буоларын эн да билэҕин. Онуоха, билэр эрэ кыра, көмүскэнии, кырдьыгы булунуу ол ыарахан.

Соттинцев үөһэ тыынан кэбистэ.

 Итини мин эмиэ амсайбытым. Өймөкөөн бириискэтин уоруйахтара арыллан эрэллэрин сэрэйээт, «омугумсук» Соттинцев атын омуктар көмүсчүттэрин сонордоон, үүртэлээн эрэр диэн, обкому «нөҥүөлээн», Киин кэмитиэккэ тиийэ үҥсүбүттэрэ. Ону уодьуганнааҥ диэн үрдүк сууттартан көрдөспүттэрэ. Бириискэҕэ анал хамыыһыйа кэлэн үлэлээн тугу да булбакка барбыта. Онон эрэ партийнай миэрэни ылбатаҕым.

 Политиканан ханна баҕарар, хаһан баҕарар эргинэллэр. Севернэйиҥ урдустарыттан да сэрэнээр, сэргэх сылдьаар.

 Сураҕа, кырдьык, алдьархайдаах халбархай, сүүлүк, салыҥнаах балык курдук дьон баар үһү. Сэрэнэн көрүөм да, дьэ, хайаһабын Бөрөлөр, сылгыны үөмэн киирэн эрэ буолбакка, өр кэм устата илэ эккирэтэн охтороллоро эмиэ баар буолбат дуо

 Сөпкө этэҕин: кинилэр сур бөрөлөр. Ол эрээри, анаатылар да, хайыаххыный? Төннөр суол суох, инниҥ хоту дьулуруйан ис. Чэ, чэйдиэххэ. Аны хаһан көрсөрбүт биллибэт. Биһиги, аймахтарыҥ, эн бу дьиэҕэ олорон үөрэммиккин мэлдьи ахтабыт. Этэҥҥэ сырыттаххына, удьуор туйахпытын хатарааччы дьонтон биирдэстэрэ эн буолуоҥ.

2

Кустук өҥүнэн арылыйа оонньуур дьикти алыптаах алмаас таас көстөн, Севернэй бэрт түргэнник уонна аныгылыы тутуллубут куорат. Киэҥ-куоҥ уулуссалардаах, улахан таас дьиэлэрдээх, дэлэй көҕөрдүүлээх. Онно чыычаахтар сайыҥҥы чэмэлкэй күнү уруйдаан чыбыгыраһа туойаллар. Үчүгэйэ дьикти.

Арай хоту уонна таас сир буолан, ото-маһа иинэҕэс соҕус. Ол да буоллар, айылҕа барахсан чээл күөҕэ хараҕы, сүрэҕи-быары сылаанньытара, санааны-оноону сайҕыыра, куту-сүрү иитэрэ туохха тэҥнэһиэй!

Ол да иһин Соттинцев хайа сатанарынан сарсыарда аайы тыа саҕатыгар сүүрэн дэгэйэн кэлэн, эрчиллэр үгэстээх. Бүгүн даҕаны өрөбүл диэбэтэ. Эдэр уолаттар кэнниттэн ымсыырбыттыы көрөн хаалар, көхсүгэр «СССР» диэн суруктаах маастаркатын кэтэн, чэпчэкитик дыгыйан кэлэн, тыа саҕатыгар мускулла сылдьар. Кинини кытта, кэнники кэмҥэ, иккис фабрикаҕа алмааһы сууйуу инженеринэн үлэлиир Оготоев хам-түм бииргэлэһэр идэлэннэ. Устудьуоннуу сылдьан самбонан дьарыктанан бастакы разряды толорбут, кыра уҥуохтаах эрээри, иҥиир-ситии көрүҥнээх уола хаан.