Всего за 150 руб. Купить полную версию
Айаммыт уһун. Киэһэ уон чаас диэки тиийиэхпит. Эһиги иллэҥ дьон быһыытынан кэпсэтиһэ иһиҥ ээ.
Aҕaa, xaac кэлэн эрэр дуо?
Бу да киһи тылын, билигин арыый эрдэ. Аны нэдиэлэттэн ордугунан хааһы көрүөххэ сөп. Былырыын бастакы хааһы Хабырыыс өлөрбүтэ. Ээ, барахсан, сырыыны кыайан сылдьара бэрт. Аҕам биһиги бииргэ үөрэнэр доҕорбут Ваня Ачикасов аҕатын хайгыы истэ. «Кырдьык да оннук этэ дуу» диэбиттии Гриша мин диэки көрдө.
Сотору кэминэн бэс ыйын бастакы күннэрэ үүнүөхтэрэ. Дьокуускайтан суруйар табаарыс уолбут, арба даҕаны, от охсор күргүөмнээх күн кэлээри турар диэбит этэ. Ол үтүөкэн дойду ото-маһа ситэн-силигилээн, күөрэгэйэ көрүлээн, күөнэҕэ оонньоон, уол этэринэн буоллаҕына, ырай дойдута эбит. Саха дьонун сиэринэн окко киириэхтэрин иннинэ кымыс диэн утаҕы иһэр, сыалаах эти сиир, чэчир анньан, сэргэ туруоран самаан сайыны айхаллыы көрсөр ыһыах диэн улахан бырааһынньыктара буолар диэтэ этэ дуу Ээ, арба, бөһүөлэккэ олорон куһу-хааһы көрбөккө аһарбыт буоллахпытына, ону муора арыытыгар ситэн көрүөхпүт. Уо, ийэм! Төһө эрэ аҕынна буолла, бырааттарым Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ. Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, ону кытта тэҥҥэ санаам утаҕа быһа ыстанна.
Оҕолоор, манан дойду сирэ бүттэ. Мантан инньэ тоҥмут Хотугу муора саҕаланар. Көрөҕүт дуо, ол хамсыыр харалары? Аҕам ыйарын хоту көрбүтүм, туох эрэ харалар бытаан баҕайытык сыыллаллар. Ол кэннэ эмискэ ханна барбыттара биллибэккэ маҥан хаарга тимирэн хаалар курдуктар.
Аҕаа, ол туохтарый?
Ити буолаллар эһиги сайыҥҥы доҕотторгут. Кимнээхтэрин онно көрүөххүт. Ити кыыллар киэһэ отуу уотун, муусуканы олус диэн сөбүлүүр суоллара, ууттан былтас гынан тахсан тиийэн кэлээччилэр, хата, соһуйбат-өмүрбэт буолуҥ.
Түлүөннэр! Түлүөннэр! таба таайбыт үөрүүтүттэн, омунуттан Гриша мэктиэтигэр өгдөҥөлөөн ылла.
Чэ, оҕолоор! Ыттар сынньана түстүннэр. Бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта.
Ыттар уоскуйан, сорохторо хаарга күөлэһийдэ, сорохторо тарбанан атахтара эйэҥэлии олордо, сорохторо муораттан кэлэр сыты ылан тэһийбэтэх-тулуйбатах курдук улуйан бардылар.
Көр, ити, түлүөннэр муора кыыллара хайдах ууһуулларын билэҕит дуо? Дьыл бу кэмигэр ууһаан, ити оҕолорун барахсаттары чэччитэ мууска салгылыы, быһатын эттэххэ, дьаарбайа тахса сылдьаллар диэн өйдүөххэ сөп. Билигин киһини чугаһаппаттар, сүрдээх тэһииркэс буолаллар, арай маҥан халааттаах эрэ киһи бултаһан көрүөн сөп этэ. Хата, биһиги үһүөн түлүөннэргэ балыкка туулуур курдук туулаан көрүөхпүт. Чэ, аны наһаа олорон хаалаары гынныбыт, айаннаан көрүөҕүҥ, аҕам биир-биир ыттарын кэрийэ сылдьан аалыктарын көннөртөөтө. Сорох ыттары оннуларын уларыталаата. Кини күүстээх ыты сэргэ мөлтөх ыты көлүйэрин сөбүлээччи.
Ток-ток-ток! Уу-уу-уу!!! Тадах-тадах! Уу-уу! Кис-кис!!! Уу-уу! диэн тардыалатан эрэр курдук ордоотоон, ыттарын киксэрэн, тарыыр маһа биир кэм күөрэҥнэс буолла.
Мин эмиэ сыарҕа ыллыгын биир кэм бүтэн биэрбэт тыаһыгар бигэтэн, санаа ыратыгар тартаран бардым. «Муора! Харах ыларын тухары хаар куйаар нэлэһийэр. Дойду сириттэн арахсарга тохто турар кумахтаах үрдүк хара сыыр кытылын батыһа муора кылбаа маҥан толоонугар араастаан кыстанан, күөрэ-лаҥкы түһэн тоҥмут халҕаһа муустар кырыылара киһи хараҕын чаҕылытардык күлүмнээн көстөллөр. Саас кэлбит быһыыта итинэн эрэ биллэр. Оттон бу тоҥон-иһийэн турар улуу байҕал куйаара сотору кэминэн күөдэл-таһаа буолан, от ыйын 3 4 күннэригэр мууһа Хотугу байҕалга кыйданыахтаах, дьыбара тахсыбыт уу мэндээр иэнэ күҥҥэ күлэ, кустугура сырдыахтаах. Айылҕа айара модун, кэрэ! Муора мууһа өрүс мууһа барыытыттан улахан уратылаах. Өрүскэ олорооччулар муус көрө күргүөмүнэн биэрэккэ киирээччилэр. Оттон манна муора мууһун барыытын аҕыйах ахсааннаах булчут дьонтон ураты бу дойду муҥур хаһаайыннара үрүҥ эһэлэр уонна кэпсиир түлүөннэрбит, кус-хаас аймаҕа күүтэн эрдэхтэрэ. Ол эмиэ бэйэлэрин туһугар олус улахан суолталаах. Булчут киһи эһиилги кырсаҕа иитиэхтээх сохсолорун паастарын сөргүтэ муора арыыларыгар киирэр кэмэ кэлбититтэн, оттон үрүҥ эһэлэр материктан икки бэйэлэрэ үс буолан улааппыт оҕолорунуун Хотугу байҕалга мууһу баттаһан тиийэ охсор кыах көстүбүтүттэн балыктаан, бултаан сиир күннэрэ үүммүтүттэн үөрэн-көтөн эрдэхтэрэ дии. Үөрүмүнэ кыһыны быһа улугурбут бэйэлэрэ чэмэличчи суунуохтара уонна материктыын, аны кыһыҥҥа диэри туундаралыын бырастыылаһан эрэрдии, моойдорун уһата-уһата, олоотоспутунан, мууска турбутунан айанныахтара. Бу кэмҥэ кинилэр санааларын көтөҕөрдүү арыыларга кус-хаас саҥата күйгүөрэ олоруоҕа».
Оҕолоор, ити Өлөксөөйкө арыыта диэн сир. Уонча сыллааҕыта, Гриша, эн aҕaҥ биһикки ол көстөр хара сыыр анныттан кырдьаҕahы эһэкээни бултаан турардаахпыт. Ол дьыл бэйэтэ даҕаны булдугар табыгастаах дьыл этэ. Хор, онно эн aҕaҥ бэргэнник ытара, куттаҕаһа суоҕа миигин сөхтөрбүтэ, онтон ыла күн бүгүнүгэр диэри доҕордуубут.
Үчүгэй хатан доҕордоох эрэ киһи биһиги дойдубутугар кыайа-хото сылдьар. Аныгы үйэ үөрэхтээх оҕолоро ол биһиги курдук буурҕаны кытта тустан, кырсалаан, ойбон алларан, муус аннынан илимнээн айаххытын ииттибэтэххит да иһин, саатар дьон эрэйин өйдүүр дьон буола улаатаргыт буоллар, биһиги эрэйбит тиллибит курдук сананан, үөрэ-көтө буору булуо этибит буоллаҕа дии, аҕам кырыа буолбут кыламаннара ибирдэһэн, харахтара эйэҕэстик чаҕылыһа күллүлэр.
Күн уота хаар үрдүн халты көрөрүттэн буолуо, били биһигини батыһан испит күөх күлүктэр уһаан бардылар, ыттар өр айаннааннар тылларын түөстэригэр түһэрэн аҕыласпыттар, дөрүн-дөрүн сүр сымсатык нөрүс гынан суол ойоҕоһунааҕы хаартан уобаллар. Ол эрээри айаннаабыт тэтимнэрин ыһыктыбаттар. Бэйэтэ да биллибэтинэн көстө-сүтэ күрэнэн туундара өҥө уларыйан киэһэрэн барда, мин атаҕым төбөлөрүн хардарыта охсуна истим. Гриша эмиэ миигин үтүгүннэ.
Ону билэн аҕам ыттарын тохтотон, биһигини өл хаптарда, чэй иһэртэ уонна сырса оонньооҥ диэн соруйда. Бэйэтэ сири-дойдуну көрүөм диэн ааттаан, сыарҕатын илин атаҕын олуйа тарыыр маһын хаарга дириҥник батары анньаат, көҕөрөн көстөр үрдүк хомурах диэки аа-дьуо сүөдэҥнии турда. Биһиги доҕорбунуун сүүрбүтэ, тустубута буолан мочоохтостубут, дэлби тириттибит. Өр-өтөр буолбата, аҕам тиийэн кэллэ:
Хайа, оҕолоор, тоҥмуккут ааста дуо? Чэ, оччоҕо айаннаан көрүөххэйиҥ. Хата эһиги дьолгутугар күн-дьыл туруга билиҥҥитэ үчүгэй, ыйдаҥалаах киэһэ буолсу.
Ыттарын биир-биир ааттарынан ыҥыртаан туруортаата, аалыктарын көннөртөөтө. Биһигини олорто. Хоҥуннубут. Сынньаммыт ыттар күлүмэх айаннарыттан хаар өрүкүйэ түстэ. Киэһэрдэ.
Тадах-тадах! Ток-ток!!! аҕам ыттарын киксэрэр, мууһурбут кыламаннарын уонна тор курдук хара бытыгын таба тыһа үтүлүгүн көхсүнэн ньухханар, туох эмэ туһунан киэҥник эргитэ санаатаҕына буоларыныы, сүр үлүгэрдик көхсүн этитэн сөтөллөн ылар. Үтүлүктэрин тобугар кыбыйа тутан, биһиги диэки ойоҕоһунан эргиллэр, айан салгыныттан куоттаран, модьу-таҕа ытыһын иһигэр испиискэ уота сандаарда, удьурхай хамсатыгар симиммит табаҕын уматынна, ол кэннэ тугу эрэ олохтоохтук саныы, оннун булунан көхсүнэн буолан, нөрүйэн олордо.
Аҕам тардар табаҕын хатан сыта сүр минньигэстик таныыбын кычыгылатар. Ыттарбыт сылайа быһыытыйан кутуруктара намылыспыттар, хата биһигиннээҕэр ордук кинилэр дьиэҕэ-уокка тиийэ охсорго тиэтэйэр-саарайар курдуктар.
Тадах-тадах! Ток-ток-ток! Уу-уу Дьиэбит чугаһаата Тадах-тадах Уу-уу! Аҕам ыттарын хас биирдиилэрин ааттарынан ааттаан киксэрэн биэрэ истэ.